قرآن در سوره صافات از خواب ابراهیم، فرمان ذبح و سکوت پرشکوه پدر و پسر سخن میگوید و سپس فدای الهی را آشکار می‌سازد؛ ماجرایی که تا امروز آیین قربانی و عید قربان را معنا می‌بخشد.
روایت
ابراهیم پس از سال‌ها انتظار و دوری از وطن، در سنین پیری به فرزندی رسید که چشم و دلش به او روشن شده بود. اسماعیل سال‌به‌سال در خانه خدا بزرگ میشد و پدر، او را میراث دعوت و ساختن کعبه می‌دید؛ اما آزمونی بزرگ در انتظار هر دو بود.
ابراهیم در خواب دید که فرزندش را ذبح می‌کند. خواب پیامبر از بنای مشهور اهل تحقیق، وحی و گزاره‌ای صادق است و تعبیر جز عین خود آن نیست. او روز نخست در خود اندیشید و خاموش ماند؛ اما خواب در شب‌های بعد تکرار شد و دیگر جای درنگ باقی نماند.
پدر با نرمی و مشورت، رؤیا را با پسر در میان گذاشت و گفت: پسرم، در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم؛ ببین چه می‌گویی؟ پاسخ اسماعیل، آیینه تسلیمِ خالص بود: پدرجان، به آنچه فرمان یافته‌ای عمل کن؛ اگر خدا بخواهد، مرا از شکیبان خواهی یافت. نه اعتراضی در کار بود و نه چانه‌زنی با آسمان.
چون هر دو تسلیم شدند و ابراهیم پیشانی فرزند را بر خاک نهاد، ندایی از جانب خداوند رسید که ای ابراهیم، رؤیا را به حقیقت پیوندستی؛ ما نیکوکاران را همین‌گونه پاداش می‌دهیم. این بندگان ویژه خدا که با جان خود در راه او پیش می‌آیند، مشمول رحمتی ویژه‌اند.
سپس خداوند ذبحی بزرگ را به جای فرزند فدا کرد و او را برای نسل‌های بعد، پیام دیانت و تسلیم ساخت. قرآن بر این ستایش پایان می‌دهد که بر ابراهیم در میان آیندگان سلام باد و او را از بندگان مؤمن ما قرار دادیم؛ میراثی که هر سال در عید قربان از نو زنده می‌شود.
درس‌ها و پیام‌ها
- تسلیم در برابر خدا، پدر و پسر را با هم به قله بندگی رساند؛ ایمان خانوادگی هنگامی به کمال می‌رسد که همه اعضای آن در امتحان بزرگ یکصدا باشند.
- مشورت و گفت‌وگوی محبت‌آمیز ابراهیم با فرزند، الگوی رابطه پدر و فرزند در تصمیم‌های دشوار است؛ دعوت با نرمی، نه تحمیل.
- ادب فرزند در برابر پدر و خدا، اسماعیل را به مقام صبر جمیل رساند؛ احترام به والدین حتی در سخت‌ترین روزها تعطیل‌بردار نیست.
- خداوند از بنده‌ای که جانش را برکشیده است، جانش را نمی‌گیرد؛ بلکه تقدیرش را به بهتر از آن برمی‌گرداند. نذر و اخلاص، هرگز زیان‌کار نمی‌شود.
- قربانی در اسلام یادآور آن روز است؛ جان دادن از مال و محبوب، آیینه همان تسلیم کهن است و به تنهایی گوشت و خون، ارزشی ندارد.
آیات قرآن در این باب
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ
هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: «پسرم! من در خواب دیدم که تو را ذبح می‌کنم، نظر تو چیست؟» گفت «پدرم! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت!»
فَلَمَّآ أَسْلَمَا وَتَلَّهُۥ لِلْجَبِينِ
هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را بر خاک نهاد...
وَفَدَيْنَٰهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍۢ
ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم،
پرسش‌های پرتکرار
ذبیح، اسماعیل بود یا اسحاق؟
قرآن نام پسر را در این ماجرا ذکر نکرده است؛ اما بنا بر روایات اهل‌بیت (ع) و مشهور بسیاری از تفاسیر، ذبیح اسماعیل (ع) است و قرائن قرآنی مانند بشارت اسحاق پس از این واقعه نیز همین را تقویت می‌کند.
چرا خواب پیامبر باید بیدرنگ اجرا میشد؟
خواب انبیا بنا به نص روایات معتبر، صادق و وحیگون است؛ اگرچه ابراهیم سه شب صبر کرد تا از تکرار خواب مطمئن شود، اما پس از تحقق شرط، درنگ بیشتر همان درنگ در اجرای فرمان خدا بود.
ذبح عظیم چه بود؟
قرآن فقط میگوید خداوند ذبحی بزرگ را فدای او کرد؛ در روایات از قوچ یا نراندام سفید سخن رفته است و ظاهر آیه بر عظمت این فداکاری دلالت دارد، نه بر جنس آن.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.