یحیی با نامی که پیش از او بر کسی نهاده نشد، به دنیا آمد؛ در کودکی حکمت یافت و به زهد و دعوت و تصدیق کلمه خدا زیست و سرانجام در راه حق، به شهادتی رسید که قرآن بر او سلام فرستاد.
روایت
خداوند به زکریا بشارت پسری داد به نام یحیی؛ نامی که هیچ‌کس پیش از او بر آن نام نهاده نشده بود. تولد او، خود پاسخ دعایی بود که در محراب پیری برآورده شد و آغاز راهی که از همان گهواره با حکمت گره خورده بود.
قرآن میفرماید: ای یحیی، کتاب خدا را با قوت بگیر؛ و ما به او در حالی که کودک بود، حکمت و فهم دادیم. کودکی که در سنین رشد، دانایی و شکیبایی و پاکدامنی و تقوا از سوی خدا یافت و در برابر والدین، نیکوکار و نه ستمگری سرکش بود.
یحیی با آغوشی از مهربانی از سوی خدا و پاکی از جانب خود، به سوی قوم رفت و کتاب خدا را با اقتدار تمام ترویج کرد. او در بیابان‌ها و کنار رود اردن، غسل و توبه را به مردم آموخت و برای آماده شدن دعوتی بزرگ، راه هموار می‌کرد؛ قرآن او را تصدیقکننده کلمهای از خدا معرفی میکند.
او زاهدی بیهمتا بود؛ بنابر نقل‌ها، از دنیا جز اندک برگ و پوستینه بر تن نداشت و شاخه‌ای بی‌ریشه در برابر توفان هوس‌های دربار شد؛ اما در تقوا و بلندآوازی در ستایش خدا، چونان ستاره‌ای روشن بود و خدا به او سلام کرد و روز تولد و روز مرگ و روز برانگیخته شدن، بر او درود فرستاد.
قرآن از چگونگی پایان عمر او سخن نمی‌گوید؛ اما مورخان و مفسران نقل کرده‌اند که حاکم ستمگر زمانه، سر او را به بهانه میل آلوده خود برید و این شهادت، داغی بر پیشانی جامعه‌ای گذاشت که پیامبرشان را با چنین قساوتی از دست داد. سلام خدا بر او، پاسخ ابدی به خشم ستمگران است.
درس‌ها و پیام‌ها
- قدرت و زیبایی دنیا در نگاه یحیی هیچ بود؛ او با کنار گذاشتن زیبایی‌های فانی، عزت و تقوا را در تمام قدرت نشان داد.
- حکمت در کودکی، موهبت الهی است اما ترویج آن در بزرگسالی، مسؤولیت انسانی؛ یحیی هر دو را یکجا داشت.
- ایستادگی در برابر فساد درباری، هزینه شهادت دارد؛ اما سلام سه‌گانه خداوند بر او نشان می‌دهد که پرونده شهیدان، هرگز نزد خدا بسته نمی‌شود.
- آماده‌سازی جامعه برای دعوت بزرگ، رسالت تربیتی است؛ یحیی آماده‌کننده راه دعوتی بود که عیسی (ع) ادامه داد.
- والدین راضی و نکوهش ستم در کودکی، سرمایه‌های جاودانه شخصیت‌اند؛ قرآن این دو را در توصیف او برجسته میکند.
آیات قرآن در این باب
يَٰزَكَرِيَّآ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَٰمٍ ٱسْمُهُۥ يَحْيَىٰ لَمْ نَجْعَل لَّهُۥ مِن قَبْلُ سَمِيًّۭا
ای زکریا! ما تو را به فرزندی بشارت می‌دهیم که نامش «یحیی» است؛ و پیش از این، همنامی برای او قرار نداده‌ایم!
يَٰيَحْيَىٰ خُذِ ٱلْكِتَٰبَ بِقُوَّةٍۢ ۖ وَءَاتَيْنَٰهُ ٱلْحُكْمَ صَبِيًّۭا
ای یحیی! کتاب (خدا) را با قوّت بگیر! و ما فرمان نبوّت (و عقل کافی) در کودکی به او دادیم!
وَسَلَٰمٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّۭا
سلام بر او، آن روز که تولّد یافت، و آن روز که می‌میرد، و آن روز که زنده برانگیخته می‌شود!
پرسش‌های پرتکرار
چرا نام یحیی بیسابقه بود؟
قرآن میفرماید پیش از او کسی را به این نام نساختیم؛ مفسران گفتهاند یا نامی تازه در آن قوم بود یا معنای حیات و زندهماندنِ نام او در تاریخ، بیهمتا بود.
شهادت یحیی در قرآن آمده است؟
قرآن شرح شهادت او را نیاورده و تنها بر او در روز تولد و مرگ و برانگیخته شدن سلام می‌فرستد؛ جزئیات شهادت او از نقل‌های تاریخی و تفاسیر است که به دست حاکم ستمگر زمانه به شهادت رسید.
منظور از تصدیق کلمه از خدا درباره یحیی چیست؟
قرآن در سوره آل عمران او را مصدق به کلمهای از خدا معرفی میکند؛ بنا بر تفاسیر، تصدیقکننده عیسی (ع) و نخستین گواه بر نبوت او و مقدمکننده راه او بود.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.