با رویکرد اهلبیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی میکنیم.
تعریف
آیات خانواده در قرآن، خانه را نشانه و آیت الهی میخوانند؛ نشانهای که خدا خود برای سکون بشر آفریده است. قرآن از انتخاب همسر و مهر تا مودت و رحمت، تربیت فرزند و حل اختلاف، نقشهی راه خانوادهی سالم را ترسیم میکند و ازدواج را پیمانی محکم و گرانبها معرفی میکند.
آیات کلیدی
- «ومن آیاته أن خلق لکم من أنفسکم أزواجا لتسکنوا إلیها وجعل بینکم مودة ورحمة» در سورهی روم، آیه ۲۱؛ فلسفهی همسری.
- «هن لباس لکم وأنتم لباس لهن» در سورهی بقره، آیه ۱۸۷؛ همسری بهمثابه مایهی پوشش و آرامش دوطرفه.
- «ربنا هب لنا من أزواجنا وذریاتنا قرة أعین واجعلنا للمتقین إماما» در سورهی فرقان، آیه ۷۴؛ دعای بندگان صالح برای خانواده.
- «قوا أنفسکم وأهلیکم نارا» در سورهی تحریم، آیه ۶؛ مسئولیت تربیتی خانواده.
- «فابعثوا حکماً من أهله وحکماً من أهلها إن یریدا إصلاحاً یوفقهما الله» در سورهی نساء، آیه ۳۵؛ راهحل قرآنی اختلاف زناشویی.
پیامهای اصلی
- خانواده نه قراردادی صرف، بلکه آیت و نشان الهی است؛ سکون، مودت و رحمت سه ستون آناند.
- زن و شوهر در قرآن یکدیگر را لباس میشمارند؛ رابطهای متقابل از پوشانندگی، حفاظت و آرامش.
- فرزند صالح، روشنی چشم والدین است و خانوادهی مؤمن، الگوی تقوا برای جامعه.
- حفاظت خانواده از آتش دوزخ، وظیفهای مشترک و جدی است که با ایمان و عمل صالح محقق میشود.
کاربرد در زندگی
- برای گرمی خانه، زبان نرم و گفتوگوی روزانه را جایگزین قهر و سکوت کنیم.
- در اختلافات، پیش از تصمیم عجولانه، از داوران مورد اعتماد دو طرف کمک بگیریم.
- فرزندان را با الگو بودن تربیت کنیم؛ قرآن خطابِ تربیتی را نخست به خودِ اهل خانه رسانده است.
- برای همسر و فرزندان دعا کنیم و دعای قرآنی را در خانواده زنده نگه داریم.
حکمت و فلسفه
قرآن خانواده را واحد سکون و آرامش میسازد و بندگان صالح را در سورهی فرقان، دعاکننده برای همسر و فرزند نیکو و پیشوایی تقوا معرفی میکند؛ یعنی خانواده در نگاه قرآن فقط پناهگاه فردی نیست، کارگاه پرورش صالحان و معماران جامعهی دینی است.
آیات قرآن در این باب
وَمِنْ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَٰجًۭا لِّتَسْكُنُوٓا۟ إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةًۭ وَرَحْمَةً ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يَتَفَكَّرُونَ
و از نشانههای او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید، و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد؛ در این نشانههایی است برای گروهی که تفکّر میکنند!
وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍۢ وَٱجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا
و کسانی که میگویند: «پروردگارا! از همسران و فرزندانمان مایه روشنی چشم ما قرارده، و ما را برای پرهیزگاران پیشوا گردان!»
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌۭ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌۭ لَّهُنَّ ۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ ۖ فَٱلْـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبْتَغُوا۟ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَٰكِفُونَ فِى ٱلْمَسَٰجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
آمیزش جنسی با همسرانتان، در شبِ روزهایی که روزه میگیرید، حلال است. آنها لباس شما هستند؛ و شما لباس آنها (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). خداوند میدانست که شما به خود خیانت میکردید؛ (و این کارِ ممنوع را انجام میدادید؛) پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید. اکنون با آنها آمیزش کنید، و آنچه را خدا برای شما مقرر داشته، طلب نمایید! و بخورید و بیاشامید، تا رشته سپید صبح، از رشته سیاه (شب) برای شما آشکار گردد! سپس روزه را تا شب، تکمیل کنید! و در حالی که در مساجد به اعتکاف پرداختهاید، با زنان آمیزش نکنید! این، مرزهای الهی است؛ پس به آن نزدیک نشوید! خداوند، این چنین آیات خود را برای مردم، روشن میسازد، باشد که پرهیزکار گردند!
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًۭا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌۭ شِدَادٌۭ لَّا يَعْصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ
ای کسانی که ایمان آوردهاید خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگهاست نگه دارید؛ آتشی که فرشتگانی بر آن گمارده شده که خشن و سختگیرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمیکنند و آنچه را فرمان داده شدهاند (به طور کامل) اجرا مینمایند!
روایات مرتبط
خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي
بهترین شما، بهترین شما نسبت به خانوادهاش است، و من بهترین شما نسبت به خانوادهام هستم.
النِّكَاحُ سُنَّتِي، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي
ازدواج سنت من است؛ پس هرکس از سنت من روی برگرداند، از من نیست.
پرسشهای پرتکرار
هدف ازدواج در قرآن چیست؟
سورهی روم، آیه ۲۱ آن را سکون و مودت و رحمت معرفی میکند؛ آرامش دل و پیوند محبتآمیز.
قرآن برای اختلافات زناشویی راهحل داده است؟
بله؛ سورهی نساء، آیه ۳۵ اعزام داوری از خانوادهی هر دو طرف را تجویز میکند.
مسئولیت تربیت فرزند بر عهدهی کیست؟
سورهی تحریم، آیه ۶ حفاظت خانواده از آتش را وظیفهای مشترک و جدی میشمارد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهلبیت (ع) است؛ برای مطالعهی بیشتر، لینکهای مرتبط را ببینید.
