با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.

تعریف

آیات روزه در قرآن به‌روشنی در سوره‌ی بقره، آیات ۱۸۳ تا ۱۸۷ متمرکز شده‌اند؛ مجموعه‌ای پیوسته که وجوب، هدف، احکام و آداب روزه را بیان می‌کند. نگاه قرآن به روزه نگاهی تربیتی است: روزه نه صرفاً ترک خوردن و آشامیدن، بلکه مدرسه‌ی تقوا و تمرین فرمانبرداری اراده‌ی انسان در طول یک ماه است.

آیات کلیدی

  • «کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم» در سوره‌ی بقره، آیه ۱۸۳؛ روزه را سابقه‌دار و مشترک میان امت‌ها معرفی می‌کند و هدف آن را «لعلکم تتقون» یعنی دستیابی به تقوا می‌شمارد.
  • «شهر رمضان الذی أنزل فیه القرآن» در سوره‌ی بقره، آیه ۱۸۵؛ پیوند عمیق ماه روزه با کتاب الهی.
  • «وأن تصوموا خیر لکم» در سوره‌ی بقره، آیه ۱۸۴؛ روزه را به سود خودِ روزه‌دار می‌داند.
  • در سوره‌ی احزاب، آیه ۳۵، صائمین و صائمات در فهرست بهشتیانِ صالح آمده‌اند.

پیام‌های اصلی

  • هدف نهایی روزه تقواست؛ گرسنگی و تشنگی ابزارند نه مقصود.
  • روزه پیش از اسلام نیز در امت‌های الهی وجود داشته و از سنن پیامبران است.
  • روزه‌ی رمضان اکرام ماه نزول قرآن است و باید به تلاوت و تدبر بیفزاید.
  • رأفت اسلام در آیات عذر و فدیه (سوره‌ی بقره، آیات ۱۸۴ و ۱۸۵) دیده می‌شود؛ بیمار و مسافر تسهیل دارند.

کاربرد در زندگی

  • برنامه‌ی رمضان را با تلاوت روزانه‌ی قرآن گره بزنیم تا معنای «ماه قرآن» زنده شود.
  • روزه را تمرین مهار زبان و چشم و خشم بدانیم و در ادب روزه‌داری بکوشیم.
  • تجربه‌ی گرسنگی را به هم‌دردی با محرومان و انفاق تبدیل کنیم.
  • روزه‌های مستحبی را برای ادامه‌ی این تربیت در طول سال برنامه‌ریزی کنیم.

حکمت و فلسفه

حکمت روزه در نگاه قرآن آن است که انسان یک ماه، اراده‌اش را در برابر خواسته‌های مشروع نیز به قطع و وصل عادت می‌دهد و می‌آموزد بنده‌ی انتخاب خود باشد نه اسیر میل؛ همین آزادی درونی ریشه‌ی تقواست.

آیات قرآن در این باب

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

ای افرادی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما نوشته شده، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهیزکار شوید.

سوره بقره · آیه ۱۸۳قرآن کریم

أَيَّامًۭا مَّعْدُودَٰتٍۢ ۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ فَعِدَّةٌۭ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدْيَةٌۭ طَعَامُ مِسْكِينٍۢ ۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًۭا فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّهُۥ ۚ وَأَن تَصُومُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!) و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را (روزه بدارد) و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت‌فرساست؛ (همچون بیماران مزمن، و پیرمردان و پیرزنان،) لازم است کفّاره بدهند: مسکینی را اطعام کنند؛ و کسی که کارِ خیری انجام دهد، برای او بهتر است؛ و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید!

سوره بقره · آیه ۱۸۴قرآن کریم

شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًۭى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٍۢ مِّنَ ٱلْهُدَىٰ وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ فَعِدَّةٌۭ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا۟ ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا۟ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

(روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه‌های هدایت، و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد! و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری را به جای آن، روزه بگیرد! خداوند، راحتی شما را می‌خواهد، نه زحمت شما را! هدف این است که این روزها را تکمیل کنید؛ و خدا را بر اینکه شما را هدایت کرده، بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزاری کنید!

سوره بقره · آیه ۱۸۵قرآن کریم

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌۭ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌۭ لَّهُنَّ ۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ ۖ فَٱلْـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبْتَغُوا۟ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَٰكِفُونَ فِى ٱلْمَسَٰجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

آمیزش جنسی با همسرانتان، در شبِ روزهایی که روزه می‌گیرید، حلال است. آنها لباس شما هستند؛ و شما لباس آنها (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). خداوند می‌دانست که شما به خود خیانت می‌کردید؛ (و این کارِ ممنوع را انجام می‌دادید؛) پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید. اکنون با آنها آمیزش کنید، و آنچه را خدا برای شما مقرر داشته، طلب نمایید! و بخورید و بیاشامید، تا رشته سپید صبح، از رشته سیاه (شب) برای شما آشکار گردد! سپس روزه را تا شب، تکمیل کنید! و در حالی که در مساجد به اعتکاف پرداخته‌اید، با زنان آمیزش نکنید! این، مرزهای الهی است؛ پس به آن نزدیک نشوید! خداوند، این چنین آیات خود را برای مردم، روشن می‌سازد، باشد که پرهیزکار گردند!

سوره بقره · آیه ۱۸۷قرآن کریم

روایات مرتبط

مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

هرکس ماه رمضان را با ایمان و برای اجر اخروی روزه بدارد، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

راوی: ابوهریرهصحیح بخاریصحیح

الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ

روزه سپری از آتش جهنم است.

راوی: امام صادق (ع)الکافیصحیح

پرسش‌های پرتکرار

فلسفه‌ی روزه در قرآن چیست؟

سوره‌ی بقره، آیه ۱۸۳ هدف روزه را تقوا معرفی می‌کند؛ پرهیزگاری و خودمهارکاری.

آیا روزه ویژه‌ی مسلمانان است؟

نه؛ قرآن تصریح می‌کند روزه بر امت‌های پیشین نیز نوشته شده بود.

عذرهای روزه در قرآن کدام‌اند؟

بیماری و سفر در سوره‌ی بقره، آیه ۱۸۴ مطرح شده و راه روزه‌گرفتن روزی دیگر یا فدیه را نشان می‌دهد.

منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.