اصحاب اخدود؛ آتشی که ایمان را نسوخت — قصه‌ای از قرآن با درس‌های امروزین

سوره بروج از گروهی خبر می‌دهد که برای آدمیان خندق‌هایی از آتش آماده کردند و مؤمنان را به آن افکندند؛ تنها گناه آنان این بود که به خدای توانای ستوده ایمان آورده بودند؛ و قرآن، آتش‌افروزان را به آتشی از جهنم بشارت داده است.

روایت

خداوند سوگند یاد می‌کند به آسمان دارای برج‌ها و روز موعود و گواه و گواهی‌شده که کشته شوند اصحاب اخدود؛ آتش دارای سوخت، آن‌گاه که بر آن نشسته بودند و بر مؤمنان و مؤمنات می‌شاهدید که به سبب ایمانشان به خدای توانای ستوده شکنجه‌شان می‌کردند.

بنا بر مشهور تفاسیر، فرمانروایی ستمگر کیان آیین باطل خویش را در خطر دید و برای حفظ قدرت، مردم را میان بازگشت از دین، کشته شدن و افکنده شدن در آتش مخیّر ساخت. خندق‌هایی پر از آتش کندند و هر که را که ایمان می‌آورد و بازنمی‌گشت، به آتش می‌افکندند.

در روایت مشهور، پیشگامان این ماجرا، راهبی پیر و جوانی مؤمن بودند که فتنه ایمان در شهر پخش شد؛ جوان با معجزه‌های خدادادی، دل‌ها را به سوی خداوند گرداند و پادشاه با تهدید و شکنجه، راهی برای ماندن او نگذاشت. حتی بنا بر روایت مشهور، مردی که شاه برای او راه گریزی گذاشته بود تا از دین برگردد، ناگهان خود به میان آتش پرید و جان داد؛ و این ایثار، ستون طرح شاه را فروریخت.

قرآن می‌فرماید که آنان از مؤمنان جز این نمی‌خواستند که به خدای توانای ستوده ایمان بیاورند که پاداش او است که فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست و خدا بر هر چیز گواه است. این بیان، ریشه آزار را نه در رفتار مؤمنان که در عقیده آنان نشان می‌دهد؛ گناه آنان داشتنِ ایمان بود نه دفاع مسلحانه یا فتنه.

سرانجام قرآن حکم نهایی را اعلام می‌کند که کسانی که مؤمنان و مؤمنات را شکنجه کردند و سپس توبه نکردند، عذاب جهنم را دارند و عذاب سوزاندگی؛ چنان‌که با آتش دنیا مؤمنان را کیفر دادند، آتش آخرت برای خود ساختند. و در پایان، بندگان خدا را به پاداش باغ‌هایی که نهرها از زیرشان می‌گذرد بشارت می‌دهد؛ همان بخت روشنِ پیروزان.

درس‌ها و پیام‌ها

• ◆ایمان، گران‌بهاترین سرمایه انسان است؛ اصحاب اخدود جان خود را دادند اما ایمان را نفروختند.
• ◆ریشه آزار دین‌خواهان، نه عمل آنان بلکه عقیده آنان است؛ «ما نقموا منهم الا ان یؤمنوا بالله العزیز الحمید».
• ◆پریدن آن مرد مؤمن به آتش، اوج ایثار است؛ دیدن بهشت، مرگ را برای سالک شیرین می‌کند.
• ◆آتش دنیا و آتش آخرت با هم پیوند دارند؛ هر که برای خدا بسوزاند، خداوند او را به بهشت می‌رساند و هر که با آتش ظلم بسازد، آتش جاودان خواهد ساخت.
• ◆تکلیف دینی در برابر ظلم، پایداری است؛ خداوند به آنان که شکنجه کردند و توبه نکردند، عذاب قطعی فرمود.
• ◆فرمانروایی آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست؛ پاداش و کیفر نهایی، تنها از آنِ اوست.

آیات قرآن در این باب

پرسش‌های پرتکرار

اصحاب اخدود چه کسانی بودند؟

گروهی ستمگر که خندق‌هایی پر از آتش آماده کردند و مؤمنان را به آن می‌افکندند؛ قرآن آنان را در آغاز سوره بروج لعنت می‌کند و عذاب جهنم را برایشان بشارت می‌سازد.

این رویداد در چه زمانی و کجا رخ داد؟

قرآن زمان و مکان دقیق را ذکر نکرده؛ در تفاسیر، آن را به نجران و روزگار پادشاهان یمن نسبت داده‌اند و روایت مشهور آن را با اصحاب راهب و غلام پیوند می‌زند.

مردی که خود را به آتش افکند، گناه کرده است؟

بنا بر روایت مشهور، او راه بیرون رفتن از آتش را داشت اما برای سلامت دین خود و استواری دیگران، جان خود را داد؛ و این، از مصادیق ایثار در راه خداست نه خودکشی از سر یأس.

خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.