با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
ابتلاء یعنی آزمایش الهی؛ خداوند انسان را در چنگال سختی و آسایش می‌نهد تا راستی ایمان، ژرفای شکیبایی و سره شدن عمل او آشکار شود. زندگی دنیا در نگاه قرآن سراسر میدان آزمون است.
معناشناسی
- ابتلاء از ریشه‌ی «بلو» به معنای آزمودن است؛ نه تنها سختی، بلکه نعمت و گشایش نیز آزمون است
- آزمایش خدا برای کشف نادانسته‌های او نیست، زیرا خدا داناست؛ برای بروز توانمندی‌ها، شکوفایی و اقامه‌ی حجت است
- قرآن «فتنه» را نیز در همین معنا به کار برده است؛ غربال شدن مردم در کوره‌ی حوادث
کاربرد در قرآن
- خداوند از ترس و گرسنگی و کاستی مال و جان و میوه خبر می‌دهد و صابران را بشارت می‌دهد
- هدف از آفرینش مرگ و زندگی، آزمودن است تا معلوم شود نیکوترینِ عمل‌کنندگان کیست
- پیشوایان دین سخت‌ترین آزمون‌ها را از سر گذراندند؛ ابراهیم با فرمان بزرگ، ایوب با درد و فقدان و مؤمنان نخستین با فشار اقتصادی
پیام عملی
- در سختی، خود را از دایره‌ی لطف خدا بیرون مپنداریم؛ پشت هر آزمون درسی برای رشد نهفته است
- در نعمت و گشایش نیز هشیار باشیم؛ امنیت و آرامش، سنگ محک سپاسگزاری است
- شکیبایی و نماز را پناه خود کنیم؛ قرآن این دو را یاری‌گر قلب در میانه‌ی گرفتاری‌ها می‌شمارد
حکمت و فلسفه
طلا با آتش خالص می‌شود و مؤمن با ابتلاء؛ آزمون‌های زندگی، کلاس درس اخلاص‌اند، نه دادگاه محکومیت.
آیات قرآن در این باب
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍۢ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ
قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم؛ و بشارت ده به استقامت‌کنندگان!
كُلُّ نَفْسٍۢ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ ۗ وَنَبْلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلْخَيْرِ فِتْنَةًۭ ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
هر انسانی طعم مرگ را می‌چشد! و شما را با بدیها و خوبیها آزمایش می‌کنیم؛ و سرانجام بسوی ما بازگردانده می‌شوید!
ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلْمَوْتَ وَٱلْحَيَوٰةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًۭا ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْغَفُورُ
آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او شکست‌ناپذیر و بخشنده است.
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ ٱلْمُجَٰهِدِينَ مِنكُمْ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَنَبْلُوَا۟ أَخْبَارَكُمْ
ما همه شما را قطعاً می‌آزمائیم تا معلوم شود مجاهدان واقعی و صابران از میان شما کیانند، و اخبار شما را بیازماییم!
روایات مرتبط
عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ
چقدر شگفتا کار مؤمن را! همه کار او خیر است، و این برای کسی جز مؤمن نیست. اگر خوشبختی به او رسد شکر کند و برایش خیر است، و اگر سختی به او رسد صبر کند و برایش خیر است.
إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا ابْتَلَاهُ
چون خداوند بنده‌ای را دوست دارد، او را آزمایش می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا ابتلاء نشانهی خشم خداست؟
نه لزوماً؛ در روایات آمده که خدا هر که را دوست دارد میآزماید و گاه سختی، بالابرندهی درجه است.
خدا که همه چیز را می‌داند، چرا آزمایش می‌کند؟
علم خدا به همه چیز تعلق دارد؛ آزمون برای بروز عمل، رشد انسان و روشن شدن حجت است، نه برای آگاه شدن خدا.
آزمون با نعمت چگونه است؟
قرآن میفرماید با شر و خیر آزموده میشویم؛ فراوانی نعمت، آزمون شکر و سپاس است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.