پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
اعجاز بیانی یعنی برتری معجزه‌آسای قرآن در گفتار و شیوه‌ی بیان، به‌گونه‌ای که هیچ انس و جن نتوانسته و نمی‌تواند سخنی همانند آن بیاورد؛ این چالش چند بار در قرآن طرح شده و تا امروز بی‌پاسخ مانده است. نظم بی‌مانند، گنجانش معانی ژرف در لفظی کوتاه و پیراستگی از هر عیب سخن، از ارکان این اعجازند. عالمان بلاغت هر یک با رویکردی این شگفتی را کاویده‌اند.
ارکان اعجاز بیانی
- نظم استوار و هماهنگ میان واژه‌ها
- گنجانش معنای فراوان در لفظ اندک
- پیراستگی از عیب‌های آشکار و پنهان سخن
- آهنگ بی‌همتا در قالب نثر
ابعاد گوناگون
- فصاحت واژه و پیراستگی لغت
- بلاغت ترکیب و جای‌گذاری دقیق
- انسجام صورتی و معنایی سوره‌ها
- تنوع سبک در وعظ، استدلال و داستان
چالش‌های قرآن
- درخواست سوره‌ای همانند از منکران
- تعجیز همه‌ی جن و انس
- پایداری چالش در طول چهارده قرن
نگاه عالمان بلاغت
- رمانی نکته‌های بلاغی را ملاک دانست
- باوقلانی بر صرف عجز عرب انگشت نهاد
- جرجانی «نظم» را رکن اعجاز شمرد
حکمت و فلسفه
اعجاز بیانی گواه آسمانی بودن قرآن است؛ سخنی که سرآوران فصاحت عرب در برابرش عاجز ماندند و این عجز تا روزگار ما ادامه دارد.
آیات قرآن در این باب
وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ
و اگر در باره آنچه بر بنده خود [= پیامبر] نازل کرده‌ایم شک و تردید دارید، (دست کم) یک سوره همانند آن بیاورید؛ و گواهان خود را - غیر خدا - برای این کار، فرا خوانید اگر راست می‌گویید!
قُل لَّئِنِ ٱجْتَمَعَتِ ٱلْإِنسُ وَٱلْجِنُّ عَلَىٰٓ أَن يَأْتُوا۟ بِمِثْلِ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِۦ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍۢ ظَهِيرًۭا
بگو: «اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند.
أَمْ يَقُولُونَ ٱفْتَرَىٰهُ ۖ قُلْ فَأْتُوا۟ بِعَشْرِ سُوَرٍۢ مِّثْلِهِۦ مُفْتَرَيَٰتٍۢ وَٱدْعُوا۟ مَنِ ٱسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ
آنها می‌گویند: «او به دروغ این (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگی است)!» بگو: «اگر راست می‌گویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید؛ و تمام کسانی را که می‌توانید -غیر از خدا- (برای این کار) دعوت کنید!»
پرسش‌های پرتکرار
چرا عرب با آن همه استعداد ادبی نتوانست مانند قرآن بیاورد؟
ساختار، معنا و نظم قرآن از سنخ دیگری بود؛ تلاشهای اندک منکران نیز در برابر چالش قرآن ناکام ماند.
برای فارسیزبانان چگونه میتوان اعجاز بیانی را درک کرد؟
بخشی از آن با ترجمههای دقیق و شرح ساختار و تصویرسازی آیات فهمیدنی است و ادراک کامل نیازمند آشنایی با زبان عربی است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.