با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.

تعریف

جزء و حزب تقسیمی پسینی از متن قرآن است که برای سهولت ختم، آموزش و تعیین سهم تلاوت شبانه پدید آمده است. قرآن به سی جزء، هر جزء به دو حزب و هر حزب به چهار ربع تقسیم شده است. این تقسیم ارتباطی با آغاز و پایان سوره‌ها ندارد و ممکن است در میانه‌ی سوره‌ای آغاز یا پایان یابد.

ساختار تقسیم

  • سی جزء که هر یک نزدیک به بیست صفحه از مصحف رایج است
  • شصت حزب؛ هر جزء شامل دو حزب است
  • ربع؛ بخش یک‌چهارم حزب برای تلاوت در نماز شب

پیشینه‌ی تاریخی

  • پیدایش تقسیم در سده‌های نخست برای ختم و آموزش
  • ترتیب حزب‌های اهل مکه، کوفه و شام با هم تفاوت داشت
  • تقسیم سی‌گانه از سده‌ی چهارم رواج کامل یافت

کارکردهای عملی

  • برنامه‌ریزی ختم قرآن در ماه رمضان؛ روزی یک جزء
  • تعیین مقدار تلاوت در نمازهای شب و تراویح
  • سنجش پیشرفت در آموزش و حفظ قرآن

نسبت با سوره و محتوا

  • نخستین جزء در میانه‌ی سوره‌ی بقره پایان می‌یابد
  • مرز جزء با آغاز و پایان سوره هم‌راستا نیست
  • این تقسیم بر مدار طول متن است نه وحدت موضوعی

حکمت و فلسفه

تقسیم قرآن به جزءها مانند چراغانی بر راهی بلند است؛ مسافرِ کتاب خدا را از راه‌افتادن نمی‌ترساند.

آیات قرآن در این باب

۞ إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَىٰ مِن ثُلُثَىِ ٱلَّيْلِ وَنِصْفَهُۥ وَثُلُثَهُۥ وَطَآئِفَةٌۭ مِّنَ ٱلَّذِينَ مَعَكَ ۚ وَٱللَّهُ يُقَدِّرُ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ ۚ عَلِمَ أَن لَّن تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۖ فَٱقْرَءُوا۟ مَا تَيَسَّرَ مِنَ ٱلْقُرْءَانِ ۚ عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُم مَّرْضَىٰ ۙ وَءَاخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِى ٱلْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ ۙ وَءَاخَرُونَ يُقَٰتِلُونَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ۖ فَٱقْرَءُوا۟ مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ۚ وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَقْرِضُوا۟ ٱللَّهَ قَرْضًا حَسَنًۭا ۚ وَمَا تُقَدِّمُوا۟ لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍۢ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيْرًۭا وَأَعْظَمَ أَجْرًۭا ۚ وَٱسْتَغْفِرُوا۟ ٱللَّهَ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۢ

پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند؛ خداوند شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند؛ او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقّت) اندازه‌گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید؛ اکنون آنچه برای شما میسّر است قرآن بخوانید او می‌داند بزودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا «قرض الحسنه» دهید [= در راه او انفاق نمایید] و (بدانید) آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگترین پاداش خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است!

سوره مزمل · آیه ۲۰قرآن کریم

وَمِنَ ٱلَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِۦ نَافِلَةًۭ لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًۭا مَّحْمُودًۭا

و پاسی از شب را (از خواب برخیز، و) قرآن (و نماز) بخوان! این یک وظیفه اضافی برای توست؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برانگیزد!

سوره اسراء · آیه ۷۹قرآن کریم

پرسش‌های پرتکرار

آیا تقسیم قرآن به سی جزء وحیانی است؟

نه؛ این تقسیم در سده‌های نخست هجری برای سهولت ختم و آموزش پدید آمد و پیوندی با زمان پیامبر و دستور وحی ندارد.

چرا مرز جزءها با آغاز و پایان سوره‌ها یکی نیست؟

زیرا تقسیم بر پایه‌ی برابری تقریبی طول متن انجام شده و هر جا که حجم معینی پر شود جزء تازه آغاز می‌شود، حتی در میانه‌ی یک سوره.

منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.