در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
قرآن درباره‌ی انسان تصویری دووجهی و در عین حال هدفمند ترسیم می‌کند: موجودی آسمانی که در نیکوترین سامان آفریده شد و نام‌ها به او آموخته شد، و موجودی زمینی که در آن استعداد رشد و سقوط توأمان نهاده شده است.
معناشناسی
- «انسان» در زبان عربی به ریشه‌ی «الف‌ن‌س» به معنای الفت، همنشینی و دیدار نسبت داده شده است؛ انسان، موجودِ اجتماعی و بیننده است.
- قرآن در کنار «انسان» از واژه‌ی «بشر» بهره می‌گیرد که بر آشکار بودن ظاهر دلالت دارد؛ بشریت، قالب خاکی و انسانیت، بُعد معنوی او را می‌رساند.
- انسان در قرآن بنده‌ای مخیَّر است؛ برگزیده با اختیار، نه فرشته‌ای بی‌غریزه و نه حیوانی بی‌مسئولیت.
کاربرد در قرآن
- «لقَد خلقنا الانسان فی احسن تقویم» و «ولقَد کرّمنا بنی آدم» بر اصالت و کرامت آفرینش انسان گواه‌اند.
- تعلیم اسماء به آدم، برتری علمی او بر فرشتگان را رقم زد و او را شایسته‌ی خلافت ساخت.
- در عین حال، قرآن از ضعف («وخُلق الانسان ضعیفاً»)، هلوعی («انّ الانسان خُلق هلوعاً») و ناسپاسی («انّ الانسان لربّه لَکَنود») با صراحت سخن می‌گوید.
- سوره‌ی عصر همه را در زیان می‌داند مگر کسانی که ایمان و عمل صالح و توصیه به حق و صبر دارند.
پیام عملی
- خودشناسی را نخستین گام معرفت بدانیم؛ نه خود را فرشته بیندیشیم و نه ابتر.
- میان غرور و حقارت تعادل برگزینیم؛ کرامت ذاتی است و کمال، اکتسابی.
- عمر را سرمایه‌ی ساختن «عمل صالح ماندگار» بدانیم؛ بنا بر حدیث، با مرگ انسان کارش پایان می‌یابد مگر از راه کارهای پس‌مانده‌ی نیک.
حکمت و فلسفه
قرآن انسان را نه فرشته‌ای می‌داند که توان گناه ندارد و نه حیوانی که درکِ مسئولیت ندارد؛ او موجودی است که می‌تواند با انتخاب خود از فرشتگان نیز فراتر رود و در سراشیب هوای نفس، فروتر از چهارپایان سقوط کند.
آیات قرآن در این باب
لَقَدْ خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ فِىٓ أَحْسَنِ تَقْوِيمٍۢ
که ما انسان را در بهترین صورت و نظام آفریدیم،
۞ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِىٓ ءَادَمَ وَحَمَلْنَٰهُمْ فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ وَرَزَقْنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلْنَٰهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍۢ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًۭا
ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم؛ و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم؛ و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم؛ و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده‌ایم، برتری بخشیدیم.
وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبِـُٔونِى بِأَسْمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ
سپس علم اسماء [= علم اسرار آفرینش و نامگذاری موجودات] را همگی به آدم آموخت. بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: «اگر راست می‌گویید، اسامی اینها را به من خبر دهید!»
يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ ۚ وَخُلِقَ ٱلْإِنسَٰنُ ضَعِيفًۭا
خدا میخواهد (با احکام مربوط به ازدواج با کنیزان و مانند آن،) کار را بر شما سبک کند؛ و انسان، ضعیف آفریده شده؛ (و در برابر طوفان غرایز، مقاومت او کم است)
روایات مرتبط
إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَنْهُ عَمَلُهُ إِلَّا مِنْ ثَلَاثَةٍ: إِلَّا مِنْ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ، أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ
چون انسان بمیرد، عمل او قطع شود مگر از سه: صدقه جاریه، یا علمی که از آن سود برده شود، یا فرزند صالحی که برای او دعا کند.
پرسش‌های پرتکرار
چرا قرآن انسان را «هلوع» و «کنود» می‌نامد؟
این صفات، نقاط ضعف بالقوه انسان برای هشدارند؛ قرآن با بیان آنها انسان را به تقوا و صبر فرا می‌خواند، نه برای محکومیتش.
تفاوت «انسان» و «بشر» در قرآن چیست؟
«بشر» بر بُعد خاکی و آشکارِ آدمی دلالت دارد و «انسان» بر بُعد اجتماعی و معنوی؛ این دو در ادبیات قرآنی مکمل یکدیگرند.
آیا کرامت انسانی ذاتی است؟
بله؛ کرامت «بنی آدم» همهگیر است و به دین و نژاد بستگی ندارد؛ اما درجهی قرب با ایمان و تقوا به دست میآید.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.