خواب حقیقی که ابراهیم در آن فرمان ذبح فرزندش اسماعیل را دید، بزرگ‌ترین آزمون تسلیم در تاریخ پیامبران بود. رضایت آرام پدر و پسر به فرمان خدا، به فدای اسماعیل با قربانی بزرگی انجامید و میراثی جاودان از ایمان کامل برای آیندگان بر جای گذاشت.
روایت
ابراهیم پس از سال‌ها انتظار و دعا، در کهنسالی صاحب فرزندی به نام اسماعیل شد. او این فرزند را ثمره‌ی دلبستگی خود می‌دانست و خداوند نیز اسماعیل را پسری شکیل و صالح معرفی کرده بود. همین عشق عمیق پدرانه، زمینه‌ساز آزمونی شد که در تاریخ ادیان بی‌همتا ماند.
ابراهیم در خواب دید که خداوند از او می‌خواهد فرزندش را ذبح کند. خواب پیامبران از مصادیق وحی است و این خواب راستین، در شب‌های پیاپی تکرار شد تا گمانی باقی نماند. آنگاه پدری دلسوز با لحنی مشورت‌گونه به فرزندش گفت: پسرم، در خواب می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم، نظر خودت چیست؟
پاسخ اسماعیل، درخشان‌ترین صفحه‌ی تسلیم در ادبیات وحی است. او گفت: پدرجان، آنچه فرمان یافته‌ای انجام بده و به مشیت خدا مرا از شکیبایان خواهی یافت. سپس هر دو رضا به رضای خدا دادند و ابراهیم پیشانی فرزند را بر خاک نهاد تا فرمان پروردگار را به اجرا گذارد.
در همان لحظه‌ی حساس، ندای وحی رسید که ای ابراهیم، تو خواب را راست گرداندی و این همان آزمون آشکار بود. خداوند گوسفندی بزرگ را به جای اسماعیل فدا کرد و این یادمان، در قربانی‌های هر ساله‌ی عید قربان زنده است. قرآن این پدر و پسر را در زمره‌ی نیکوکاران جاودانه کرد و راه تسلیم آنان را الگوی همیشگی مؤمنان قرار داد.
درس‌ها و پیام‌ها
- تسلیم در برابر فرمان خدا حتی در دشوارترین تصمیم‌ها، اوج کمال انسانی است.
- گفتوگوی محبت‌آمیز ابراهیم با فرزندش، الگویی از تربیت دینی مبتنی بر اختیار و همراهی است.
- خداوند در آزمون‌های بزرگ، خود راه بیرون‌شدن را می‌گشاید و بندگان صادقش را تنها نمی‌گذارد.
آیات قرآن در این باب
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ
هنگامی که با او به مقام سعی و کوشش رسید، گفت: «پسرم! من در خواب دیدم که تو را ذبح می‌کنم، نظر تو چیست؟» گفت «پدرم! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت!»
فَلَمَّآ أَسْلَمَا وَتَلَّهُۥ لِلْجَبِينِ
هنگامی که هر دو تسلیم شدند و ابراهیم جبین او را بر خاک نهاد...
قَدْ صَدَّقْتَ ٱلرُّءْيَآ ۚ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجْزِى ٱلْمُحْسِنِينَ
آن رؤیا را تحقق بخشیدی (و به مأموریت خود عمل کردی)!» ما این گونه، نیکوکاران را جزا می‌دهیم!
وَفَدَيْنَٰهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍۢ
ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم،
پرسش‌های پرتکرار
آیا فرمان ذبح اسماعیل واقعی بود و اجرا شد؟
فرمان الهی بهراستی صادر شد و ابراهیم آن را تصدیق کرد، اما پیش از اجرای نهایی، خداوند با فدای گوسفندی بزرگ اسماعیل را رهانید و این آزمون به سلامت پایان یافت.
چرا ابراهیم ماجرا را با خودِ اسماعیل در میان گذاشت؟
ابراهیم با مشورت و گفتوگوی صمیمانه، فرزند را شریک آزمون کرد و این نشان میدهد که تسلیمِ مورد نظر قرآن، همراه با آگاهی و رضایت کامل است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.