این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «خمس درآمد کارمندی» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
حقوق ماهانه و هر مزایای کارمندی مانند پاداش، اضافه‌کاری و عیدی، جزء درآمد سال محسوب میشود و اگر پس از کسر مخارج متعارف زندگی در سرِ سال مالی چیزی باقی بماند، خمس همان مازاد واجب است. ملاک، باقی ماندن مازاد است نه مقدار و سطح حقوق. کسی که درآمدش تنها کفاف مخارج سال را دارد، خمس بر او واجب نمی‌شود.
توضیح مسئله
برای محاسبه خمس، کارمند همه آنچه را که در طول سال به او پرداخت شده از جمله حق مسکن، خواربار، اضافه‌کاری و پاداش در یک حساب جمع می‌کند. سپس مخارج متعارف سال مانند خوراک، پوشاک، مسکن، درمان، آموزش فرزندان، سفر متعارف و مهمانی و هدیه‌های معمول را از آن کم می‌کند. پس‌انداز بانکی، طلا و اثاثیه‌ای که از حقوق خریداری شده و مورد نیاز متعارف زندگی است، خمس ندارد؛ اما بنابر برخی فتاوا خریدهای فراتر از نیاز و تجملی باید از مازاد درآمد حساب شود. اگر کارمند در طول سال بدهی‌هایی مانند اقساط مسکن گرفته باشد، اقساط همان سال از درآمد کسر میشود. توجه به این نکته ضروری است که انباشته شدن پس‌انداز چند سال بدون پرداخت خمس، حجم دین مالی را سنگین‌تر می‌کند؛ پس بهتر است کارمند هر سال در سر سال مالی خود حساب کند و مازاد را محاسبه و تخلیه نماید.
شرایط اصلی
- احتساب همه مزایای دریافتی در درآمد سال مالی
- کسر مخارج متعارف سال خود و خانواده از درآمد
- باقی ماندن مازاد در سرِ سال مالی
- پرداخت خمس مازاد سال‌های گذشته در نخستین محاسبه
اشتباهات رایج
- تصور معاف بودن حقوق‌های کم از خمس یا واجب بودن آن بر همه حقوق‌های بالا
- نادیده گرفتن پاداش سالانه و عیدی در محاسبه درآمد
- کسر هزینه‌های غیرمتعارف و لوکس از درآمد سال
- انباشته کردن پس‌انداز چند سال بدون محاسبه سالانه خمس
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز میشود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا يَوْمَ ٱلْفُرْقَانِ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
پرسش‌های پرتکرار
کمک هزینه مسکن و خواربار جزء درآمد حساب میشود؟
بله؛ هر مبلغی که به کارمند میرسد و در ملکیت او درمیآید، جزء درآمد سال مالی است.
اگر چیزی از حقوقم نماند خمس دارم؟
خیر؛ اگر درآمد شما تنها کفاف مخارج متعارف سال را بدهد، خمس بر شما واجب نمی‌شود.
طلا و اثاثیه‌ای که برای خانواده خریده‌ام خمس دارد؟
اگر مورد نیاز متعارف زندگی و در طول سال مالی خریداری شده باشد، خمس ندارد؛ اما زیورآلات فراتر از نیاز و استفاده متعارف بنابر برخی فتاوا باید در حساب خمس بیاید.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.