پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «خمس هدیه و جوایز» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
هدیه، جایزه و هر مال دیگری که از راه مشروع به انسان می‌رسد، جزء درآمد سال مالی او محسوب می‌شود و اگر تا سرِ سال مصرف نشود یا از نیازهای زندگی زائد بماند، خمس آن واجب است. ارث از اقسام مشمول خمس نیست و خمس ندارد. بنابر برخی فتاوا هدایای متعارف مانند جهیزیه عروس، اگر از نیازهای زندگی شمرده شود، خمس ندارد.
توضیح مسئله
اصل کلی این است که هر درآمد مشروعی به سال مالی شخص وارد می‌شود و مازاد آن بر مخارج سال، مشمول خمس است؛ هدیه و جایزه نیز از این قاعده بیرون نیستند. جایزه مسابقه، جوایز قرعه‌کشی، بورس تحصیلی و هدایای مناسبت‌ها وقتی به ملکیت شخص درمی‌آیند، در حساب سال مالی او جای می‌گیرند و اگر برای نیاز متعارف زندگی مصرف شوند، خمس ندارند. بورس یا کمک‌هزینه‌ای که صرف هزینه‌های تحصیل همان سال می‌شود، در سر سال چیزی از آن باقی نمی‌ماند و خمس ندارد. اما هدیه نقدی یا جنسی که ذخیره می‌شود و از نیازهای زندگی زائد است، باید در سر سال محاسبه و خمس آن پرداخت شود. مهریه زن نیز بنابر بسیاری از فتاوا تا زمانی که به دست او نرسیده، خمس ندارد و پس از دریافت، حکم درآمد سال او را می‌گیرد.
شرایط اصلی
- رسیدن هدیه یا جایزه به ملکیت شخص در طول سال مالی
- باقی ماندن آن تا سرِ سال پس از مصرف در نیازهای متعارف
- عدم تعلق خمس به ارث به عنوان قاعده
- احتساب هدایای نقدی و جنسی ذخیره‌شده در محاسبه سال
اشتباهات رایج
- گمان اینکه هدیه و جایزه هرگز خمس ندارد
- نادیده گرفتن جوایز قرعه‌کشی و مسابقه در حساب سال مالی
- پرداخت خمس از ارث به تصور شمول آن
- بی‌توجهی به هدایای نقدی ذخیره‌شده در حساب‌ها
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا يَوْمَ ٱلْفُرْقَانِ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
پرسش‌های پرتکرار
آیا ارث خمس دارد؟
نه؛ ارث از اقسام هفتگانه خمس نیست و پس از رسیدن به وارث، خمس بر آن واجب نمیشود.
هدیه عروسی و جهیزیه را چگونه حساب کنم؟
اگر از نیازهای متعارف زندگی شمرده شود و در طول سال مصرف گردد، خمس ندارد؛ اما هر بخشی که ذخیره یا زائد بر نیاز باشد، در سر سال مشمول خمس است.
جایزه مسابقه‌ای که برده‌ام خمس دارد؟
بله؛ جایزه جزء درآمد سال شماست و اگر تا سر سال مالی مصرف نشود، یک‌پنجم آن را باید به عنوان خمس بپردازید.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.