پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «خمس و مالی که واجب می‌شود» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
خمس بر هفت چیز واجب می‌شود: غنیمت جنگ مسلمانان با کفار با شرایط آن، معدن، گنج، مال حلال مخلوط به حرام وقتی مقدار و صاحب آن معلوم نیست، آنچه با فرو رفتن در دریا به دست می‌آید، زمینی که ذمی از مسلمان می‌خرد و درآمد کسب و سودی که از مخارج سال شخص باقی می‌ماند. رایج‌ترین قسمت در روزگار ما، مازاد درآمد بر مخارج سال است.
توضیح مسئله
این هفت مورد در متون فقهی، اقسام هفتگانه خمس نامیده می‌شوند و امروز بیشترین کاربرد با بند آخر یعنی مازاد درآمد است. هر کسی که درآمدی از راه حقوق، تجارت، صنعت، کشاورزی یا هر کسب مشروع دیگری دارد، مخارج متعارف سال خود و کسانی را که نفقه‌شان بر عهده اوست برطرف می‌کند؛ هر چه در سر سال مالی باقی بماند، یک‌پنجم آن خمس است. خریدهای ضروری زندگی مانند مسکن، اثاث و وسیله رفت‌وآمد که از درآمد سال و در طول سال انجام می‌شود، خمس ندارد؛ اما خریدهای تجملی و فراتر از نیاز بنابر برخی فتاوا باید از مازاد درآمد حساب شود. مال حلال مخلوط به حرام که مقدار و صاحب آن معلوم نیست، بنابر برخی فتاوا با پرداخت خمس پاک می‌شود. غنیمت جنگی در عصر کنونی منتفی است و معدن و گنج در صورت حصول، با شرایط خاص خود مشمول خمس‌اند. توجه به این نکته لازم است که خمس بر عین مال تعلق می‌گیرد و اهمال در پرداخت آن، تصرف در مال را با اشکال روبه‌رو می‌کند.
شرایط اصلی
- تعلق خمس به عین مال و پرداخت پیش از تصرف در آن
- باقی ماندن درآمد بر مخارج متعارف سال در سرِ سال مالی
- احراز شرایط خاص در اقسامی مانند معدن، گنج و مال مخلوط
- حلال بودن اصل مال؛ زیرا مال حرام تنها در فرض مخلوط با پیوند خمس پاک می‌شود
اشتباهات رایج
- گمان اینکه خمس تنها بر سود تجارت واجب است
- بی‌توجهی به مواردی مانند گنج، معدن و مال مخلوط
- حساب نکردن درآمدهای جانبی مانند اجاره و هدیه در سال مالی
- تصرف در مال پیش از پرداخت خمس با تصور اینکه صرفاً دین در ذمه است
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا يَوْمَ ٱلْفُرْقَانِ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
پرسش‌های پرتکرار
آیا ارث خمس دارد؟
نه؛ ارث از اقسام هفتگانه خمس نیست و اگر از راه مشروع به شخص رسیده باشد، خمس ندارد.
خانه‌ای که از درآمد سال خریدم خمس دارد؟
اگر خانه نیاز متعارف زندگی شماست و در طول سال مالی با درآمد خریداری شده، خمس ندارد؛ اما درآمدی که برای آن کنار گذاشته شده و تا سر سال مصرف نشود، مازاد محسوب و مشمول خمس است.
خمس را باید چه زمانی بدهم؟
در سرِ سال مالی خود؛ یعنی تاریخ مشخصی که یک سال از نخستین درآمد شما گذشته است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.