با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«خشوع» حالتی از آرامش، فروتنی و تمرکز درونی است که قرآن به‌ویژه در نماز ستوده و آن را از نشانه‌های فلاح مؤمنان شمرده است. خاشع کسی است که دلش از غرور و پراکندگی پاک شده و در برابر خداوند سر به فرودستی می‌ساید؛ خشوع هم در قلب آغاز می‌شود و هم در آرامش اندام‌ها نمود می‌یابد.
معناشناسی
- «خشوع» در لغت به آرامش و فرو آمدن دلالت دارد و در برابر استکبار، سرکشی و تکبر قرار می‌گیرد.
- خشوع دو سرشت دارد: خشوع قلب که نرمی و حضور دل است و خشوع جوارح که آرامش و وقار اندام در نماز است.
- خشوع حالتی پایدار و برخاسته از معرفت است و به آرامش می‌انجامد، نه اضطرابی که ترس‌های گذرا پدید می‌آورند.
کاربرد در قرآن
- سوره‌ی مؤمنون با ستایشِ مؤمنانی آغاز می‌شود که در نمازشان خاشع‌اند (سوره‌ی مؤمنون، آیات ۱ و ۲).
- قرآن می‌فرماید تکیه گرفتن از صبر و نماز کاری سنگین است مگر برای خاشعان (سوره‌ی بقره، آیه‌ی ۴۵).
- اگر این قرآن بر کوهی فرو فرستاده می‌شد، از خشیت خدا فرو می‌ریخت و از هم می‌شکافت (سوره‌ی حشر، آیه‌ی ۲۱).
پیام عملی
- پیش از اقامه‌ی نماز، با ذکر کوتاه و دوری از شتاب‌زدگی، زمینه‌ی حضور دل را فراهم کنیم.
- قرائت آرام و همراه با درک معنای آیات، تمرکز را تقویت می‌کند و ذهن را از پراکندگی بازمی‌دارد.
- خشوع را به بیرون از نماز بکشانیم؛ وقار و آرامش در رفتار روزمره، آینه‌ی خشوع درونی است.
حکمت و فلسفه
خشوع رمز حضور دل است؛ نمازی که با آن همراه شود، نور و آرامش قلب را به همراه دارد.
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ
آنها که در نمازشان خشوع دارند؛
وَٱسْتَعِينُوا۟ بِٱلصَّبْرِ وَٱلصَّلَوٰةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلْخَٰشِعِينَ
از صبر و نماز یاری جوئید؛ (و با استقامت و مهار هوسهای درونی و توجه به پروردگار، نیرو بگیرید؛) و این کار، جز برای خاشعان، گران است.
لَوْ أَنزَلْنَا هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ عَلَىٰ جَبَلٍۢ لَّرَأَيْتَهُۥ خَٰشِعًۭا مُّتَصَدِّعًۭا مِّنْ خَشْيَةِ ٱللَّهِ ۚ وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
اگر این قرآن را بر کوهی نازل می‌کردیم، می‌دیدی که در برابر آن خاشع می‌شود و از خوف خدا می‌شکافد! اینها مثالهایی است که برای مردم می‌زنیم، شاید در آن بیندیشید!
۞ أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَن تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ ٱللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ ٱلْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا۟ كَٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ مِن قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ ٱلْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌۭ مِّنْهُمْ فَٰسِقُونَ
آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مؤمنان در برابر ذکر خدا و آنچه از حقّ نازل کرده است خاشع گردد؟! و مانند کسانی نباشند که در گذشته به آنها کتاب آسمانی داده شد، سپس زمانی طولانی بر آنها گذشت و قلبهایشان قساوت پیدا کرد؛ و بسیاری از آنها گنهکارند!
پرسش‌های پرتکرار
چگونه خشوع در نماز را افزایش دهیم؟
فهم معنای آیات، آرامش در ادای حرکات، دوری از مشغلههای ذهنی پیش از نماز و یاد حضور خداوند از مهمترین عوامل تقویت خشوع است.
آیا خشوع تنها به نماز مربوط است؟
خیر؛ هرچند قرآن خشوع در نماز را ستوده است، خشوع حالتی قلبی است که در برابر آیات الهی، در دعا و در برخوردهای اجتماعی نیز تجلی می‌کند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.