پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
آیات عدل در قرآن، قسط و عدالت را هدف همه‌ی ادیان الهی معرفی می‌کنند؛ خداوند با نازل‌کردن کتاب و میزان، رسولان را فرستاد تا مردم به قسط قیام کنند. قرآن عدالت را حتی در برابر خود، خویشاوندان و دشمنان واجب میداند و آن را نزدیک‌ترین راه به تقوا میشمارد.
آیات کلیدی
- «إن الله یأمر بالعدل والإحسان وإیتاء ذی القربی» در سورهی نحل، آیه ۹۰؛ جامعترین فرمان اخلاقی قرآن.
- «وإذا حکمتم بین الناس أن تحکموا بالعدل» در سورهی نساء، آیه ۵۸؛ عدالت در داوری و امانت.
- «اعدلوا هو أقرب للتقوی» در سورهی مائده، آیه ۸؛ عدالت حتی با دشمنان.
- «کونوا قوامین بالقسط شهداء لله ولو علی أنفسکم أو الوالدین والأقربین» در سورهی نساء، آیه ۱۳۵؛ بی‌طرفی حتی به زیان خود و خویشان.
- «أقیموا الوزن بالقسط ولا تخسروا المیزان» در سورهی الرحمن، آیه ۹؛ عدالت در اندازه و معامله.
پیام‌های اصلی
- فلسفه‌ی بعثت پیامبران و نزول کتاب‌ها و میزان، برپایی قسط است (سورهی حدید، آیه ۲۵).
- عدالت، ضابطه‌ی رفتار بندگان با یکدیگر در خانواده، بازار و حکومت است.
- احسان، فراتر از عدالت است اما هرگز جایگزین آن نمی‌شود؛ عدل، حداقلِ ناگزیر اجتماع است.
- ستم، جامعه‌ها را به هلاکت می‌کشاند و قرآن سرگذشت اقوام گذشته را گواه آورده است.
کاربرد در زندگی
- در داوری خانوادگی و کاری، پیش از هر چیز به حق طرف مقابل بیندیشیم.
- گزارش و شهادت را حتی به زیان منافع خودمان صادقانه ادا کنیم.
- در خرید و فروش و قراردادها، معیار را انصاف بگذاریم نه بیشترین سود.
- در تربیت فرزندان، انصاف و پرهیز از ترجیح بی‌دلیل را جدی بگیریم؛ بی‌عدالتی، ریشه‌ی کینه است.
حکمت و فلسفه
قرآن عدالت را نه یک ارزش اختیاری، بلکه فرمان الهی و مبنای بقای جوامع میداند؛ در آیهی ۲۵ سورهی حدید، آهن و کتاب و میزان در یک آیه آمده‌اند تا نشان دهند قدرت و ابزار و وحی، همه برای قیام مردم به قسط آفریده شده‌اند.
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید!
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعًۢا بَصِيرًۭا
خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید! و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید! خداوند، اندرزهای خوبی به شما می‌دهد! خداوند، شنوا و بیناست.
۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ ۚ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًۭا فَٱللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا ۖ فَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلْهَوَىٰٓ أَن تَعْدِلُوا۟ ۚ وَإِن تَلْوُۥٓا۟ أَوْ تُعْرِضُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۭا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! کاملاً قیام به عدالت کنید! برای خدا شهادت دهید، اگر چه (این گواهی) به زیان خود شما، یا پدر و مادر و نزدیکان شما بوده باشد! (چرا که) اگر آنها غنیّ یا فقیر باشند، خداوند سزاوارتر است که از آنان حمایت کند. بنابراین، از هوی و هوس پیروی نکنید؛ که از حق، منحرف خواهید شد! و اگر حق را تحریف کنید، و یا از اظهار آن، اعراض نمایید، خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَـَٔانُ قَوْمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعْدِلُوا۟ ۚ ٱعْدِلُوا۟ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برای خدا قیام کنید، و از روی عدالت، گواهی دهید! دشمنی با جمعیّتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند! عدالت کنید، که به پرهیزگاری نزدیکتر است! و از (معصیت) خدا بپرهیزید، که از آنچه انجام می‌دهید، با خبر است!
روایات مرتبط
إِيَّاكُمْ وَالظَّلْمَ، فَإِنَّ الظُّلْمَ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
از ظلم بپرهیزید، که ظلم تاریکی‌های روز قیامت است.
مَنْ نَصَرَ مَظْلُومًا نَصَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
هرکس ستم‌دیده‌ای را یاری کند، خداوند در روز قیامت او را یاری کند.
پرسش‌های پرتکرار
مشهورترین آیهی عدل کدام است؟
سورهی نحل، آیه ۹۰ که خداوند را به امر به عدل و احسان معرفی میکند و از جامعترین آیات اخلاقی قرآن است.
آیا عدالت نسبت به دشمن هم لازم است؟
بله؛ سورهی مائده، آیه ۸ عدالت را لازم میشمارد و آن را به تقوا نزدیکتر میداند.
تفاوت عدل و احسان چیست؟
عدل، رساندن حق هر صاحب حق است؛ احسان، دادن بیش از آن یا فراتر رفتن از حد انصاف.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.