در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
لیلةالمبیت (شب ماندن بر بستر) شب خروج پیامبر از مکه به سوی مدینه در آغاز هجرت است؛ قریش برای کشتن هماهنگ‌شده‌ی او توطئه چیده بود و در این شب، علی بن ابیطالب به جای پیامبر در بستر او خوابید و جان خود را در میان شمشیران توطئهگران گذاشت تا راه هجرت و آینده‌ی اسلام گشوده بماند.
زمینه و رخداد
- پس از بیعت عقبه و تصمیم قریش، در دارالندوه توطئه‌ای طرح شد که از هر تیره‌ای جوانی در آن شرکت کند تا خون پیامبر میان همه تقسیم شود و خون‌بها ناممکن گردد.
- قرآن از این نیرنگ با تعبیر «و چون آنان به تو مکر می‌کردند» سخن گفته است.
- پیامبر از توطئه آگاه شد و به علی سفارش کرد در بستر او بخوابد تا خروج او از شهر بر دشمن پوشیده بماند.
- علی در بستر ماند و توطئهگران تا سپیده بر سر او نگه داشتند و سپس بی‌نتیجه پراکنده شدند.
- آیهی «و از مردم کسی است که جان خود را در راه خشنودی خدا می‌خرد» در بسیاری از تفاسیر و منابع، از جمله به نقل از ابنعباس، درباره‌ی همین ازخودگذشتگی نازل شمرده شده است.
- پیامبر در دل شب از میان محاصره‌کنندگان بیرون آمد و به سفر هجرت پرداخت؛ همراهی ابوبکر با او در مسیر، در منابع اهل سنت آمده و منابع شیعی درباره‌ی همراهان روایت‌های دیگری دارند.
پیامدها
- خروج بی‌خطر پیامبر از مکه، آغاز رسمی هجرت و شکل‌گیری جامعه‌ی مدینه بود که خود مبدأ گاه‌شماری هجری شد.
- پس از آن، علی امانات مردم را که نزد پیامبر بود، به صاحبانش رساند و سپس از راه به مدینه پیوست.
- ماجرای بستر و بازگرداندن امانات، در فرهنگ اسلامی به نماد فداکاری، وفاداری و امانت‌داری جاودانه بدل شد.
- این واقعه در منابع فریقین با عبارات گوناگون ثبت شده و از مواردی است که مشترکات روایی دو مکتب را می‌سازد.
درس‌های امروزین
- آمیزه‌ی تدبیر (خروج در دل شب و برنامه‌ریزی مسیر) و توکل، الگوی تصمیم‌گیری در بحران است.
- ازخودگذشتگی افراد وفادار می‌تواند سرنوشت یک نهاد و یک پیام را تغییر دهد؛ ماندن به‌جای دیگران، گاه بزرگ‌ترین اقدام است.
- امانت‌داری حتی نسبت به دشمن، سرمایه‌ی اعتبار بلندمدت می‌سازد و پیام مثبت هر جامعه را فرا می‌رساند.
- رسیدگی به تعهدات کوچک (پس دادن امانات) در کنار مأموریت‌های بزرگ، نشان بلوغ اخلاقی عاملان است.
حکمت و فلسفه
در شب مابیت دو درس در هم تنیده است: اینکه ماندن به جا و به وقت، گاه از هر حرکتی بزرگ‌تر است؛ و اینکه اعتماد مردم، امانتی است که باید حتی به بهای جان ادا شود. این شب به ما می‌آموزد که بقای یک اندیشه، آشنیده به جان‌باختگان بی‌ادعاست.
آیات قرآن در این باب
وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ ٱبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ رَءُوفٌۢ بِٱلْعِبَادِ
بعضی از مردم (با ایمان و فداکار، همچون علی (ع) در «لیلة المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر ص)، جان خود را به خاطر خشنودی خدا می‌فروشند؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.
وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ ۚ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ ٱللَّهُ ۖ وَٱللَّهُ خَيْرُ ٱلْمَٰكِرِينَ
(به خاطر بیاور) هنگامی را که کافران نقشه می‌کشیدند که تو را به زندان بیفکنند، یا به قتل برسانند، و یا (از مکّه) خارج سازند؛ آنها چاره می‌اندیشیدند (و نقشه می‌کشیدند)، و خداوند هم تدبیر می‌کرد؛ و خدا بهترین چاره جویان و تدبیرکنندگان است!
پرسش‌های پرتکرار
لیلةالمبیت چه زمانی رخ داد؟
بر پایهی منابع، در اواخر ماه صفر سال چهاردهم بعثت، همزمان با آغاز سفر هجرت پیامبر از مکه به مدینه.
چرا علی بن ابیطالب در بستر پیامبر خوابید؟
تا پیامبر بتواند در امنیت از محاصرهی توطئهگران خارج شود و هدف نقشهی قتل ناموفق بماند.
این ماجرا در قرآن آمده است؟
آیهی ۲۰۷ سورهی بقره در بسیاری از تفاسیر و منابع روایی، از جمله به نقل از ابنعباس، به این واقعه تفسیر شده است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.