پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
قرآن کریم در آیه شصت سوره توبه هشت مصرف را برای زکات برشمرده است: فقرا، مساکین، عاملان جمع‌آوری زکات، کسانی که دلشان با اسلام آشتی می‌شود، آزاد کردن بردگان، بدهکاران درمانده، راه خدا و مسافر درمانده. بنابر فتوای مشهور در زمان غیبت، پرداخت زکات به فقیر و مسکین مؤمن امامیه کافی و جایز است. مصرف زکات در کارهای دیگر بدون احراز شرایط شرعی جایز نیست.
توضیح تفصیلی
فقیر کسی است که مخارج معیشت سال خود را ندارد و مسکین بنابر تعبیر مشهور، حالتی سخت‌تر از نیاز را تجربه می‌کند؛ این دو گروه، اصلی‌ترین گیرندگان زکات در روزگار ما هستند. عاملان زکات و کسانی که قلبشان تألیف می‌شود، در عصر غیبت به دلیل نبود حاکم شرعی عام و شرایط ویژه، سهمی ندارند. آزاد کردن بردگان نیز با انقراض این پدیده عملاً منتفی است؛ اما بدهکار درمانده‌ای که توان پرداخت بدهی ندارد و مسافری که در سفر گرفتار تنگدستی شده، با احراز شرایط می‌توانند از زکات استفاده کنند. راه خدا یعنی کارهایی که مصلحت اسلام و جامعه مسلمانان در آنهاست و صرف زکات در آن بنابر احتیاط نیازمند اجازه مجتهد جامع‌الشرایط است. همچنین بنابر فتوای مشهور، سادات هاشمی نمی‌توانند زکات غیرسید را دریافت کنند و دادن زکات به پدر و مادر و فرزند و همسری که نفقه‌شان بر شخص واجب است نیز جایز نیست.
شرایط و ارکان
- احراز یکی از مصارف هشت‌گانه قرآنی در گیرنده
- فقیر و مؤمن امامیه بودن گیرنده بنابر فتوای مشهور
- نبود رابطه نفقه‌ای میان پرداخت‌کننده و گیرنده
- عدم پرداخت زکات غیرسید به سید هاشمی
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلْفُقَرَآءِ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْعَٰمِلِينَ عَلَيْهَا وَٱلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى ٱلرِّقَابِ وَٱلْغَٰرِمِينَ وَفِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ
زکاتها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمع آوری) آن زحمت می‌کشند، و کسانی که برای جلب محبّتشان اقدام می‌شود، و برای (آزادی) بردگان، و (ادای دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه؛ این، یک فریضه (مهم) الهی است؛ و خداوند دانا و حکیم است!
پرسش‌های پرتکرار
آیا می‌توان زکات را به بستگان فقیر داد؟
بله؛ به شرط آنکه نفقه او بر شما واجب نباشد، مانند برادر و خواهر فقیر یا برادرزاده.
آیا هزینه ساخت مسجد را می‌توان از زکات پرداخت؟
بنابر فتوای مشهور ساخت مسجد از زکات جایز نیست و در سایر کارهای عام‌المنفعه نیز بنابر احتیاط باید از مجتهد اجازه گرفته شود.
فقیر را چگونه تشخیص دهیم؟
ملاک آن است که کسی مخارج معیشت سال خود را نداشته باشد؛ ظاهر فقر با آگاهی کلی از حال او کافی است و نیازی به تحقیق دقیق نیست.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.