با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
مهر به مجرد انعقاد عقد نکاح، ملک زن میشود و هر مال دارای ارزش متعارفی می‌تواند مهر قرار گیرد؛ نه حداقل شرعی اجباری و نه سقف ممنوعی برای آن تعیین شده است. مهر نقد (معجّل) باید عندالدخول پرداخت شود مگر آنکه مدت یا تأجیل شرط شده باشد؛ و تا پرداخت مهر معجّل، بنا بر نظر مشهور، زن حق دارد از برقراری رابطهی زناشویی خودداری کند (حق حبس). اگر مهر در عقد تعیین نشود، عقد صحیح است و مهرالمثل به زن تعلق میگیرد.
توضیح تفصیلی
تعیین مهر بر عهده‌ی تراضی دو طرف است و از ساده‌ترین مال با ارزش تا مبالغ بزرگ، همه صحیح است؛ اصل قرآنی آن است که مهر را به عنوان هدیه و با طیب خاطر به زن بدهند، نه اینکه بهانه‌ی سخت‌گیری شود. از نظر زمان، مهر بر دو گونه است: معجّل که پرداختش هنگام آمیزش (عندالدخول) لازم است، و مؤجّل که برای آن مدت معین یا شرط خاصی قرار داده شده و در موعدش پرداخت میشود. چنانچه مهر تعیین نشده و عقد منعقد شود، نکاح باطل نیست؛ پس از دخول، زن مستحق مهرالمثل یعنی مهر زنان هم‌شأن خود از نظر خانواده، سن و زمان است. اگر طلاق پیش از دخول واقع شود و مهر تعیین‌شده باشد، تنها نیمی از مهر به زن تعلق میگیرد و نیم دیگر به شوهر بازمی‌گردد؛ و اگر مهر اصلاً تعیین نشده باشد، طلاق پیش از دخول مهری ندارد و تنها بخشش متناسب با توان شوهر (متعه) مستحب است. زن پس از ملکیت می‌تواند مهر را تماماً یا بخشی از آن ببخشد؛ و با بخشش یا دریافت مهر، حق حبس نیز برداشته میشود و رابطهی زوجیت بر پایه‌ی عقد برقرار است.
شرایط و ارکان
- تعیین مهر با تراضی آزادانه‌ی طرفین؛ هر مال متعارف و دارای ارزش می‌تواند مهر باشد
- تعیین نوع مهر در عقد: نقد (عندالدخول) یا مؤجّل با قید مدت یا شرط
- در فرض عدم تعیین مهر، اعتبار عقد و استحقاق مهرالمثل پس از دخول
- بخشش مهر تنها با رضایت قاطع زن پس از ملکیت او صحیح است
آیات قرآن در این باب
وَءَاتُوا۟ ٱلنِّسَآءَ صَدُقَٰتِهِنَّ نِحْلَةًۭ ۚ فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَىْءٍۢ مِّنْهُ نَفْسًۭا فَكُلُوهُ هَنِيٓـًۭٔا مَّرِيٓـًۭٔا
و مهر زنان را (بطور کامل) بعنوان یک بدهی (یا عطیه،) به آنان بپردازید! (ولی) اگر آنها چیزی از آن را با رضایت خاطر به شما ببخشند، حلال و گوارا مصرف کنید!
وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةًۭ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّآ أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا۟ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ عُقْدَةُ ٱلنِّكَاحِ ۚ وَأَن تَعْفُوٓا۟ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۚ وَلَا تَنسَوُا۟ ٱلْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
و اگر آنان را، پیش از آن که با آنها تماس بگیرید و (آمیزش‌جنسی کنید) طلاق دهید، در حالی که مهری برای آنها تعیین کرده‌اید، (لازم است) نصف آنچه را تعیین کرده‌اید (به آنها بدهید) مگر اینکه آنها (حق خود را) ببخشند؛ یا (در صورتی که صغیر و سفیه باشند، ولیّ آنها، یعنی) آن کس که گره ازدواج به دست اوست، آن را ببخشد. و گذشت کردن شما (و بخشیدن تمام مهر به آنها) به پرهیزکاری نزدیکتر است، و گذشت و نیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید، که خداوند به آنچه انجام می‌دهید، بیناست!
لَّا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا۟ لَهُنَّ فَرِيضَةًۭ ۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلْمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلْمُقْتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعًۢا بِٱلْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى ٱلْمُحْسِنِينَ
اگر زنان را قبل از آمیزش‌جنسی یا تعیین مهر، (به عللی) طلاق دهید، گناهی بر شما نیست. (و در این موقع،) آنها را (با هدیه‌ای مناسب،) بهره‌مند سازید! آن کس که توانایی دارد، به اندازه تواناییش، و آن کس که تنگدست است، به اندازه خودش، هدیه‌ای شایسته (که مناسب حال دهنده و گیرنده باشد) بدهد! و این بر نیکوکاران، الزامی است.
پرسش‌های پرتکرار
چه زمانی پرداخت مهر بر شوهر لازم میشود؟
مهر معجّل هنگام دخول (عندالدخول) و مهر مؤجّل در مدت یا موعد مقرر در عقد باید پرداخت شود.
اگر در عقد مهری تعیین نشده باشد حکم چیست؟
عقد صحیح است؛ پس از دخول، زن مستحق مهرالمثل یعنی مهر زنان هم‌شأن خود است.
آیا زن می‌تواند مهر را ببخشد؟
بله؛ پس از آنکه مهر ملک او شد، بخشش کامل یا جزئی آن صحیح و نافذ است.
اگر پیش از رابطهی زناشویی طلاق واقع شود مهر چه میشود؟
اگر مهر تعیین شده باشد نصف آن به زن تعلق میگیرد و اگر تعیین نشده باشد مهری در کار نیست.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.