با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «نفقهی زن؛ مقدار و محدوده (چیزی که باید بدانید)» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
در فقه اسلامی برای نفقهی زن مبلغ ثابت و یکسانی تعیین نشده است؛ معیار، شأن خانواده، عرف خانواده‌های هم‌سطح و توان مالی شوهر است. نفقه شامل خوراک، پوشاک، مسکن متناسب، هزینههای درمان و خدمت متعارف است و چیزهایی مانند هدایا و سفرهای تفریحی فراتر از شأن، جزو نفقه محسوب نمی‌شود. اگر زوجین بر سر میزان نفقه اختلاف کنند، تعیین آن با حاکم شرع است.
توضیح مسئله
قرآن کریم ملاک اصلی را چنین بیان کرده است که هر صاحب‌ثروتی باید به اندازه‌ی وسع خود انفاق کند و مقید به تنگدست، به اندازه‌ی چیزی که خداوند به او داده بپردازد؛ بنابراین نفقه مفهومی منعطف و وابسته به شرایط است، نه عددی ثابت. آنچه درون نفقه است: خوراک مناسب با شأن، پوشاک متناسب با فصل، مسکن شایسته، هزینههای درمانی زن، و لوازم خانه و خدمتکاری که در خانواده‌های هم‌شأن معمول باشد. آنچه بیرون از نفقه است: بخشش بدهی‌های شخصی زن (که مال اوست)، هدایا و تجملات فراتر از سطح زندگی، و مخارجی که زن خود برای انتخاب‌های شخصی برمی‌گزیند. نکته‌ی مهم فقهی آن است که نفقهی زوجه با نفقهی اقارب تفاوت معیار دارد؛ نفقهی پدر، مادر و فرزند در حد قوت و سد جوع است، اما نفقهی همسر دائم تابع شأن و عرف است و همین، گستره‌ی آن را گسترده‌تر می‌سازد. نفقهی پرداخت‌نشده بدهی شرعی است و قابل مطالبه‌ی گذشته‌نگر؛ و چنانچه زن شاغل باشد یا درآمدی داشته باشد، این حق از میان نمی‌رود. در اختلاف بر سر رقم، مرجع نهایی، حاکم شرع است که با کارشناسی عرف و شأن خانواده مقدار را تعیین می‌کند.
شرایط اصلی
- تناسب مقدار نفقه با شأن خانواده و عرف خانواده‌های هم‌سطح، نه حداقل مطلق
- توجه به توان مالی شوهر؛ گشاددست به اندازه‌ی گشایش و تنگدست به اندازه‌ی توان
- شمول نیازهای متعارف: خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و خدمت متعارف
- پرداخت مستمر و به‌موقع؛ ترک آن بدهی شرعی می‌سازد نه سقوط حق
اشتباهات رایج
- تعیین یک عدد ثابت و یکسان برای نفقهی همه‌ی خانواده‌ها بدون توجه به شأن و وسع
- محدود کردن نفقه به خوراک و مسکن و کنار گذاشتن درمان، پوشاک و خدمت متعارف
- تصور اینکه نفقه شامل هدایا، تجملات و سفرهای تفریحی فراتر از شأن نیز هست
- گمان اینکه نفقهی معوق و پرداخت‌نشده قابل مطالبه نیست و با گذر زمان ساقط می‌شود
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍۢ مِّن سَعَتِهِۦ ۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُۥ فَلْيُنفِقْ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ۚ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَا ۚ سَيَجْعَلُ ٱللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍۢ يُسْرًۭا
آنان که امکانات وسیعی دارند، باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند و آنها که تنگدستند، از آنچه که خدا به آنها داده انفاق نمایند؛ خداوند هیچ کس را جز به مقدار توانایی که به او داده تکلیف نمیکند؛ خداوند بزودی بعد از سختیها آسانی قرار می‌دهد!
۞ وَٱلْوَٰلِدَٰتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَٰدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةٌۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦ ۚ وَعَلَى ٱلْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ ۗ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍۢ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍۢ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا ۗ وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوٓا۟ أَوْلَٰدَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ ءَاتَيْتُم بِٱلْمَعْرُوفِ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ
مادران، فرزندان خود را دو سال تمام، شیر می‌دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را تکمیل کند. و بر آن کس که فرزند برای او متولّد شده [= پدر]، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته (در مدت شیر دادن بپردازد؛ حتی اگر طلاق گرفته باشد.) هیچ کس موظّف به بیش از مقدار توانایی خود نیست! نه مادر (به خاطر اختلاف با پدر) حق ضرر زدن به کودک را دارد، و نه پدر. و بر وارث او نیز لازم است این کار را انجام دهد [= هزینه مادر را در دوران شیرخوارگی تأمین نماید]. و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. و اگر (با عدم توانایی، یا عدم موافقت مادر) خواستید دایه‌ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط اینکه حق گذشته مادر را به طور شایسته بپردازید. و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! و بدانید خدا، به آنچه انجام می‌دهید، بیناست!
ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ وَبِمَآ أَنفَقُوا۟ مِنْ أَمْوَٰلِهِمْ ۚ فَٱلصَّٰلِحَٰتُ قَٰنِتَٰتٌ حَٰفِظَٰتٌۭ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُ ۚ وَٱلَّٰتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهْجُرُوهُنَّ فِى ٱلْمَضَاجِعِ وَٱضْرِبُوهُنَّ ۖ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا۟ عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا ۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيًّۭا كَبِيرًۭا
مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، بخاطر برتریهایی که خداوند (از نظر نظام اجتماع) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است، و بخاطر انفاقهایی که از اموالشان (در مورد زنان) می‌کنند. و زنان صالح، زنانی هستند که متواضعند، و در غیاب (همسر خود،) اسرار و حقوق او را، در مقابل حقوقی که خدا برای آنان قرار داده، حفظ می‌کنند. و (امّا) آن دسته از زنان را که از سرکشی و مخالفتشان بیم دارید، پند و اندرز دهید! (و اگر مؤثر واقع نشد،) در بستر از آنها دوری نمایید! و (اگر هیچ راهی جز شدت عمل، برای وادار کردن آنها به انجام وظایفشان نبود،) آنها را تنبیه کنید! و اگر از شما پیروی کردند، راهی برای تعدّی بر آنها نجویید! (بدانید) خداوند، بلندمرتبه و بزرگ است. (و قدرت او، بالاترین قدرتهاست.)
روایات مرتبط
الْكَادُّ عَلَىٰ عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
کسی که برای خانواده‌اش تلاش می‌کند، مانند مجاهد در راه خداست.
خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي
بهترین شما، بهترین شما نسبت به خانواده‌اش است، و من بهترین شما نسبت به خانواده‌ام هستم.
پرسش‌های پرتکرار
آیا در شرع برای نفقهی زن رقم معینی تعیین شده است؟
خیر؛ مقدار نفقه تابع شأن خانواده، عرف و توان مالی شوهر است و در صورت اختلاف، حاکم شرع آن را تعیین می‌کند.
هزینهی درمان زن جزو نفقه است؟
بله؛ بنا بر نظر مشهور، هزینههای درمان متعارف زن در نفقه او داخل است.
اگر زن درآمد و شغل داشته باشد نفقه چگونه است؟
شاغل بودن زن حق نفقه را از بین نمیبرد و درآمد زن نیز در تصرف خود اوست.
نفقهی سالهای گذشته که پرداخت نشده قابل مطالبه است؟
بله؛ نفقه دینی است بر ذمهی شوهر و انکار یا تعلل آن را ساقط نمیکند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.