پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
«محسن» کسی است که احسان میکند؛ احسان یعنی جاری کردن خوبی و زیبایی، فراتر از حدّ واجب و عدالت؛ قرآن خدا را دوستدار محسنان معرفی میکند و اجر نیکوکاران را هرگز هدر نمی‌دهد.
معناشناسی
- ریشه‌ی «ح‌س‌ن» بر زیبایی و پسندیدگی است؛ احسان، رساندنِ زیبایی به دیگران است.
- احسان بالاتر از عدل است: عدل، دادنِ حق است و احسان، افزودن بر آن از سر محبت.
- در قرآن، احسان شیوه‌ی خدا با بندگان است و از بندگان نیز بازتاب همان خواسته می‌شود.
کاربرد در قرآن
- «انّ اللّه یأمر بالعدل والاحسان» شالوده‌ی دعوت همهی پیامبران را عدل و احسان معرفی میکند.
- «واحسن کما احسن اللّه الیک» احسان به دیگران را پاسخِ احسان الهی به خودِ ما می‌داند.
- درباره‌ی والدین، بلافاصله پس از نهی از شرک، به احسان فرمان داده شده است.
- «انّ اللّه لا یضیع اجر المحسنین» ضمانت الهی برای پاداش نیکوکاران است؛ حتی قدرت یوسف (ع) میوه‌ی محنت‌کشی صبورانه و نیکوکاری او بود.
پیام عملی
- نیکی را از خانواده آغاز کنیم و حتی به دشمنِ در گروِ خود ستم نکنیم؛ قرآن نیکی و دادگری درباره‌ی غیرمسلمانانِ مسالمت‌جو را نیز ستوده است.
- در کار و ازدواج و دوستی، «فراتر از وظیفه» حرکت کنیم؛ همین افزونگی، روحِ احسان است.
- بنا بر حدیث نبوی، خداوند بر هر چیز احسان را مقرر کرده است؛ پس حتی در رفتار با حیوانات نیز نیکی را رعایت کنیم.
حکمت و فلسفه
جامعه با عدل سرپا می‌ماند، اما با احسان گرم می‌شود؛ احسان بالاترین درجه‌ی اخلاق و بازتاب نام «محسن» بودن خدا در آینه‌ی جان آدمی است.
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی میکند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید!
وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْءَاخِرَةَ ۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا ۖ وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ ۖ وَلَا تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِى ٱلْأَرْضِ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ
و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب؛ و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن؛ و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن؛ و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش، که خدا مفسدان را دوست ندارد!
وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِى ٱلْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَآءُ ۚ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَآءُ ۖ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ
و این‌گونه ما به یوسف در سرزمین (مصر) قدرت دادیم، که هر جا می‌خواست در آن منزل می‌گزید (و تصرّف می‌کرد)! ما رحمت خود را به هر کس بخواهیم (و شایسته بدانیم) میبخشیم؛ و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌کنیم!
وَأَنفِقُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوٓا۟ ۛ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ
و در راهِ خدا، انفاق کنید! و (با ترک انفاق،) خود را به دست خود، به هلاکت نیفکنید! و نیکی کنید! که خداوند، نیکوکاران را دوست میدارد.
روایات مرتبط
إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ الْإِحْسَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ
خداوند نیکی را بر هر چیزی نوشته است.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت عدل و احسان چیست؟
عدل، رساندن حقِ هر صاحبحق است؛ احسان، افزودن خوبی بر حق از سر محبت. عدل خطِ واجب است و احسان، فراتر از آن.
احسان به چه کسانی اهمیت بیشتری دارد؟
قرآن بلافاصله پس از توحید، والدین را یاد میکند؛ سپس خویشان، یتیمان، مسافرانِ درمانده و همهی مردم.
آیا احسان به غیرمسلمانان پذیرفته است؟
بله؛ قرآن نیکی و قسط به غیرمسلمانانی که با مسلمانان نجنگیدهاند را مجاز شمرده و خدا دادگران را دوست میدارد.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.