در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
«متقی» از «وِقایه» به معنای نگهبانی و سپر گرفتن است؛ متقی کسی است که با ایمان و عمل صالح، خود را از آتش معصیت و عاقبت بد در امان نگه می‌دارد و همواره خود را در محضر خدا شاهد و مسؤول می‌بیند.
معناشناسی
- تقوا نخست «ترسیدن از خدا» است؛ اما در قرآن فراتر از هیجان، آگاهی دائمی و محاسبهی پیش و پس از عمل است.
- قرآن از «لباس تقوا» سخن گفته است؛ پوششی که برهنه‌گی گناه را می‌پوشاند و شرم را پاس می‌دارد.
- تقوا ملاک بزرگی انسان است، نه نژاد و ثروت و مقام اجتماعی.
کاربرد در قرآن
- قرآن خود را «هدیٍ للمتقین» معرفی می‌کند؛ متقین نخستین مخاطبان و بهره‌برداران هدایت قرآن‌اند.
- در سوره‌ی آل‌عمران، متقین با انفاق در فراخ و تنگ، فرو بردن خشم، گذشت از مردم و توبه‌ی فوری پس از خطا وصف شده‌اند.
- «انّ اکرمکم عند اللّه اتقیکم» سنجش کرامت را به تقوا منتقل می‌کند.
- «ومن یتّق اللّه یجعل له مخرجاً» گشایش کارها را میوه‌ی تقوا می‌شمارد.
پیام عملی
- هر روز پیش از هر عمل از خود بپرسیم: این کار در محضر خدا زیباست؟
- تقوا را از مسجد به خانه و بازار و فضای مجازی ببریم؛ نیت درست سرآغاز آن است، چرا که بنا بر حدیث، ارزش اعمال به نیت‌هاست.
- مراقبت از چشم و زبان و دل، ورزش‌های روزانهی تقوا هستند.
حکمت و فلسفه
تقوا هم محافظ انسان است و هم سرمایه‌ی او؛ بنا بر قرآن، با تقوا گره‌های بسته باز می‌شود و راه‌های روزی و آمرزش از جایی که گمان نمی‌رود گشوده می‌شود.
آیات قرآن در این باب
ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ
آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است.
ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ فِى ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلْكَٰظِمِينَ ٱلْغَيْظَ وَٱلْعَافِينَ عَنِ ٱلنَّاسِ ۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ
همانها که در توانگری و تنگدستی، انفاق می‌کنند؛ و خشم خود را فرو می‌برند؛ و از خطای مردم درمی‌گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد.
وَٱلَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا۟ فَٰحِشَةً أَوْ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ ذَكَرُوا۟ ٱللَّهَ فَٱسْتَغْفَرُوا۟ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن يَغْفِرُ ٱلذُّنُوبَ إِلَّا ٱللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا۟ عَلَىٰ مَا فَعَلُوا۟ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
و آنها که وقتی مرتکب عمل زشتی شوند، یا به خود ستم کنند، به یاد خدا می‌افتند؛ و برای گناهان خود، طلب آمرزش می‌کنند -و کیست جز خدا که گناهان را ببخشد؟- و بر گناه، اصرار نمی‌ورزند، با اینکه می‌دانند.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَٰكُم مِّن ذَكَرٍۢ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَٰكُمْ شُعُوبًۭا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓا۟ ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ ٱللَّهِ أَتْقَىٰكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌۭ
ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ (اینها ملاک امتیاز نیست،) گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست؛ خداوند دانا و آگاه است!
روایات مرتبط
إنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى
همانا اعمال به نیت‌هاست، و برای هر کس آنچه نیت کرده است.
پرسش‌های پرتکرار
آیا تقوا فقط پرهیز از گناه است؟
نه؛ شامل انجام واجبات، انفاق، عفو و توبه نیز هست. تقوا حالت دائمی همراهی با خداست در همه‌ی موقعیت‌ها.
چگونه میتوان متقی شد؟
با ایمان، آگاهی از حدود خدا، محاسبهی نفس و تمرین روزانهی پرهیزکاری و بخشش؛ تقوا اکتسابی است.
آیا تقوا حالتی ثابت و ذاتی است؟
نه؛ تقوا پویاست؛ با تمرین بالا میرود و با غفلت فرو میریزد و همواره قابل بازسازی است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.