با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«رحمان» و «رحیم» دو نام از نام‌های نیکوی خداوند و مشتق از ریشه‌ی «رحم» به معنای رحم و نرمی‌اند. «رحمان» رحمتِ فراگیر و بی‌شمار خدا را می‌رساند که همهی موجودات را در دنیا در بر می‌گیرد و «رحیم» رحمتِ خاص و پایدار او را برای بندگان مؤمن در آخرت نشان می‌دهد. این دو وصف در کنار نام «الله» در سرآغاز همهی سوره‌های قرآن جز سورهی توبه آمده است.
معناشناسی
- «رحمان» صیغه‌ی مبالغه است و بر کثرت و گستردگی رحمت دلالت دارد؛ به‌گونه‌ای که در سورهی الرحمان به‌عنوان نامی اختصاصی برای خداوند به کار رفته است.
- «رحیم» بر پیوستگی و ثبات رحمت دلالت دارد و غالباً رحمت ویژه‌ی مؤمنان در سرای دیگر را نشان می‌دهد.
- آغاز هر کار با نام خدای رحمان و رحیم، انسان را در سایه‌ی رحمتِ عام و خاص قرار می‌دهد و لایه‌های امید و آرامش را بر زندگی می‌گسترد.
کاربرد در قرآن
- قرآن پس از معرفی خداوندِ یکتا، بلافاصله او را رحمان و رحیم معرفی می‌کند (سورهی بقره، آیه‌ی ۱۶۳).
- در سورهی اسراء فرموده است که چه خدا را بخوانید و چه رحمان را، نیکوترین نام‌ها از آنِ اوست (سورهی اسراء، آیه‌ی ۱۱۰).
- قرآن تصریح می‌کند که رحمت خدا همهی چیز را فرا گرفته است (سورهی اعراف، آیه‌ی ۱۵۶) و او رحمت را بر خود لازم کرده است (سورهی انعام، آیه‌ی ۵۴).
پیام عملی
- با تکیه بر رحمت گسترده‌ی خداوند، نومیدی را از خود و از سرنوشت دیگران دور کنیم.
- برای بهره‌مندی از رحمت ویژه، ایمان و عمل صالح را بپرورانیم و در مسیر رضایت او گام برداریم.
- رحمت خداوند را در رفتار خود الگو قرار دهیم؛ بخشندگی و نرمی با خلقِ خدا، نشانه‌ی پیروی از نام‌های رحمان و رحیم است.
حکمت و فلسفه
آغاز هر کار با نام خدای رحمان و رحیم، انسان را میان رحمتی که همه را دربر گرفته و رحمتی که مؤمنان را ویژه ساخته، جای می‌دهد.
آیات قرآن در این باب
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ ۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحْمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ
و خدای شما، خداوند یگانه‌ای است، که غیر از او معبودی نیست! اوست بخشنده و مهربان (و دارای رحمت عام و خاصّ)!
قُلِ ٱدْعُوا۟ ٱللَّهَ أَوِ ٱدْعُوا۟ ٱلرَّحْمَٰنَ ۖ أَيًّۭا مَّا تَدْعُوا۟ فَلَهُ ٱلْأَسْمَآءُ ٱلْحُسْنَىٰ ۚ وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَٱبْتَغِ بَيْنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًۭا
بگو: ««اللّه» را بخوانید یا «رحمان» را، هر کدام را بخوانید، (ذات پاکش یکی است؛ و) برای او بهترین نامهاست!» و نمازت را زیاد بلند، یا خیلی آهسته نخوان؛ و در میان آن دو، راهی (معتدل) انتخاب کن!
۞ وَٱكْتُبْ لَنَا فِى هَٰذِهِ ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَفِى ٱلْءَاخِرَةِ إِنَّا هُدْنَآ إِلَيْكَ ۚ قَالَ عَذَابِىٓ أُصِيبُ بِهِۦ مَنْ أَشَآءُ ۖ وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْءٍۢ ۚ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلَّذِينَ هُم بِـَٔايَٰتِنَا يُؤْمِنُونَ
و برای ما، در این دنیا و سرای دیگر، نیکی مقرّر فرما؛ چه اینکه ما به سوی تو بازگشت کرده‌ایم! «(خداوند در برابر این تقاضا، به موسی) گفت:» مجازاتم را به هر کس بخواهم می‌رسانم؛ و رحمتم همه چیز را فراگرفته؛ و آن را برای آنها که تقوا پیشه کنند، و زکات را بپردازند، و آنها که به آیات ما ایمان می‌آورند، مقرّر خواهم داشت!
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت رحمان و رحیم چیست؟
رحمان بر گستردگی رحمت الهی در دنیا برای همهی موجودات دلالت دارد و رحیم بر ثبات و ویژگی آن برای مؤمنان، بهویژه در آخرت.
چرا سورهی توبه با بسمالله آغاز نمیشود؟
بهسبب مضامین این سوره از جمله اعلام برائت از مشرکان و احکام جهاد، آن را بدون بسمالله آوردهاند؛ جز آن، همهی سورهها با بسمالله الرحمن الرحیم آغاز میشوند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.