در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
تعریف
اعجاز تشریعی به شگفتی قرآن در قانون‌گذاری و ارائه‌ی نظامی جامع از حقوق و تکالیف اشاره دارد؛ قوانینی که در عصری آکنده از خشونت و نابرابری، کرامت انسان، حقوق ضعیفان و عدالت اجتماعی را بنیاد نهادند. جامعیت، توازن میان حق و تکلیف و تدریج در دگرگونی آداب زشت جاهلی از نشانه‌های این اعجاز است. تاریخ بشری پیش از اسلام نظیر چنین نسخه‌ای از سوی یک متن آسمانی به خود ندیده بود.
ویژگی‌های تشریع قرآنی
- کرامت همگانی فرزندان آدم
- تعادل دقیق میان حق و تکلیف
- تدریج در ریشه‌کنی بدعت‌های جاهلی
- جامعیت در عبادات، معاملات و سیاست
نمونه‌های شاخص
- حقوق خانواده و مهر و میراث زنان
- حمایت از یتیم و تهی‌دستان
- دعوت به قسط و نهی از ظلم
- کیفر بازدارنده و متناسب در حدود
مقایسه با نظام‌های آن روزگار
- بی‌توجهی حقوق روم به برده و زن
- گام‌به‌گام بودن برنامه‌ی آزادی بردگان
- اعطای شخصیت حقوقی به همه‌ی انسان‌ها
پایداری تشریع قرآنی
- الهام‌بخشی اسناد حقوقی معاصر
- بقای احکام خانواده و اقتصاد
- نوآوری‌پذیری در چارچوب اصول
حکمت و فلسفه
اعجاز تشریعی نشان می‌دهد قرآن تنها سخن نیست؛ برنامهای است که تاریخ را به سوی کرامت و عدالت به پیش برده است.
آیات قرآن در این باب
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُ بِٱلْعَدْلِ وَٱلْإِحْسَٰنِ وَإِيتَآئِ ذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ وَٱلْبَغْىِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم، نهی می‌کند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید!
۞ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِىٓ ءَادَمَ وَحَمَلْنَٰهُمْ فِى ٱلْبَرِّ وَٱلْبَحْرِ وَرَزَقْنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلْنَٰهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍۢ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًۭا
ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم؛ و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم؛ و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم؛ و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده‌ایم، برتری بخشیدیم.
۞ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعًۢا بَصِيرًۭا
خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانتها را به صاحبانش بدهید! و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید! خداوند، اندرزهای خوبی به شما می‌دهد! خداوند، شنوا و بیناست.
پرسش‌های پرتکرار
آیا اعجاز تشریعی به نهایی بودن همه‌ی جزئیات اشاره دارد؟
خیر؛ اصول کلی پایدارند و جزئیات در چارچوب همان اصول و با اجتهاد به‌روز می‌شوند.
تفاوت اعجاز تشریعی با بیانی چیست؟
اعجاز بیانی به شیوهی سخن بازمیگردد و اعجاز تشریعی به ژرفا و جامعیت قوانین و برنامهای که از آن سخن سرچشمه گرفته است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.