این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «شرط ضمن عقد» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
شرط ضمن عقد، التزامی است که در دل عقد اصلی درج میشود و بر پایه‌ی آیه‌ی وفای به عقد و سیره‌ی قطعی مسلمانان، عمل به آن واجب است. شرط ضمن عقد دو گونه است: شرط نتیجه که تحقق آن با خود عقد حاصل میشود و شرط فعل که تعهد به انجام یا ترک کاری است. شرط باطل، به نظر مشهور، در عقود لازمه موجب بطلان خود عقد میشود.
توضیح مسئله
شرط نتیجه مانند آن است که ضمن عقد ازدواج، مالکیت مالی به زن منتقل شود؛ در این صورت با انشای عقد، آن نتیجه نیز محقق میشود و نیازی به انشای جداگانه نیست. شرط فعل مانند آن است که فروشنده متعهد شود کالا را در محل مشخصی تحویل دهد یا خریدار متعهد شود پرداخت را تا موعدی انجام دهد. برای صحت شرط، شرایطی لازم است: مضمون شرط مشروع و مباح باشد؛ با مقتضای عقد و مقصود اصلی آن ناسازگار نباشد؛ انجام آن ممکن باشد؛ و مفاد و مقدار آن معلوم و معین باشد. اگر شرطی که این شرایط را ندارد در ضمن عقدی لازم درج شود، مشهور فقها حکم به بطلان کل عقد کرده‌اند. عمل نکردن به شرط صحیح، برای طرف ذی‌شرط خیار تخلف شرط می‌آورد و حق فسخ یا مطالبه‌ی اجرا را ایجاد می‌کند.
شرایط اصلی
- مشروع و مباح بودن مضمون شرط
- مخالف نبودن شرط با مقتضای عقد اصلی
- امکان عملی انجام شرط
- معلوم و معین بودن مفاد شرط
اشتباهات رایج
- درج شرطی که با مقتضای عقد ناسازگار است و تصور بی‌اثر بودن آن
- عمل نکردن به شرط با این توجیه که عقد اصلی انجام شده است
- گمان کردن که شرط شفاهی بدون درج در سند اعتبار ندارد
- شرط کردن امری ناممکن یا نامشروع و سپس به هم خوردن کل معامله
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز میشود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَوْفُوا۟ بِٱلْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلْأَنْعَٰمِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّى ٱلصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به پیمانها (و قراردادها) وفا کنید! چهارپایان (و جنین آنها) برای شما حلال شده است؛ مگر آنچه بر شما خوانده میشود (و استثنا خواهد شد). و به هنگام احرام، صید را حلال نشمرید! خداوند هر چه بخواهد (و مصلحت باشد) حکم می‌کند.
وَلَا تَقْرَبُوا۟ مَالَ ٱلْيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُۥ ۚ وَأَوْفُوا۟ بِٱلْعَهْدِ ۖ إِنَّ ٱلْعَهْدَ كَانَ مَسْـُٔولًۭا
و به مال یتیم، جز به بهترین راه نزدیک نشوید، تا به سر حد بلوغ رسد! و به عهد (خود) وفا کنید، که از عهد سؤال میشود!
پرسش‌های پرتکرار
اگر شرط ضمن عقد انجام نشود چه حکمی دارد؟
طرفی که شرط به سود او بوده حق فسخ (خیار تخلف شرط) دارد و میتواند طرف دیگر را به اجرای آن ملزم کند؛ البته فسخ ناشی از تخلف شرط در عقد نکاح به دست حاکم شرع انجام میشود.
آیا شرط شفاهی ضمن عقد اعتبار دارد؟
بله؛ اعتبار شرط به انشای واقعی و رضایت طرفین است نه به نوشتن، هرچند اثبات آن در مراجع رسمی نیازمند دلیل است.
شرط نتیجه چه تفاوتی با شرط فعل دارد؟
در شرط نتیجه، خود عقد موجب تحقق مطلوب میشود و انشای جداگانه لازم نیست؛ اما در شرط فعل، انجام کاری در آینده بر عهدهی متعهد قرار میگیرد.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.