آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
«تقوا» از ریشه «وقایه» به معنای نگهداری و سپر شدن است؛ در قرآن یعنی خود را با ایمان و عمل صالح از آتش و خشم الهی نگه داشتن. این واژه از پرکاربردترین واژگان قرآن است و با قالب‌های گوناگونی مانند فرمان «اتقوا الله»، وصف «متقین» و وعده‌های وابسته به تقوا به کار رفته است؛ هم سرآغاز هدایت است، هم میوه عبادت و هم مایه گشایش.
معناشناسی
- وقایه یعنی چیزی را در پناه چیزی قرار دادن؛ تقوا، پناه گرفتن از خدا در خداست
- قرآن برای تقوا استعاره پوشش دارد: «ولباس التقوی ذلک خیر» (اعراف ۲۶)
- در سفر معنوی، تقوا توشه راه است: «فتزودوا فإن خیر الزاد التقوی» (بقره ۱۹۷)
- قرآن فجور و تقوا را دو سراشیبی الهام‌شده به نفس می‌داند: «فألهمها فجورها وتقواها» (شمس ۸)
کاربرد در قرآن
- نخستین کاربرد واژه تقوا در آغاز کتاب، توصیف مخاطبان وحی است: «هدی للمتقین» (بقره ۲)
- پرتکرارترین قالب کاربرد واژه، فرمان به تقواست: «اتقوا الله حق تقاته» (آل‌عمران ۱۰۲) که تقوا را حق‌ادای کامل در برابر خدا می‌شمارد
- روزه با هدف تقوا تشریع شده است: «کتب علیکم الصیام... لعلکم تتقون» (بقره ۱۸۳)
- کرامت انسان‌ها نزد خدا به تقواست، نه به نژاد و قوم: «إن أکرمکم عند الله أتقیکم» (حجرات ۱۳)
- وعده‌های قرآن به تقوا گره خورده است: بصیرت و فرقان «إن تتقوا الله یجعل لکم فرقاناً» (انفال ۲۹)، گشایش و روزی «ومن یتق الله یجعل له مخرجاً» (طلاق ۲) و آسانی امور (طلاق ۴)
- در نهایت خودِ تقوا موهبت خداست: «زادهم هدی وأتاهم تقواهم» (محمد ۱۷)
پیام عملی
- مرزبندی‌های کوچک روزانه و پرهیز از شبهات، عادت به «وقایه» می‌سازد
- تقوا پندار زاهدانه نیست؛ میوه‌اش گشایش از تنگناها و آسایش قلب است
- خودارزیابی شبانه با این پرسش که امروز برای خدا از چه پرهیز کردم، تقوا را زنده نگه می‌دارد
حکمت و فلسفه
تقوا در قرآن حرکت است نه ایستگاه؛ هر فرمان «اتقوا الله» دعوتی است به لایه‌ای بالاتر از پاک‌ماندگی، تا آنجا که خودِ تقوا هدیه خدا به پرهیزگار می‌شود و انسان از پناه گرفتن به وصول می‌رسد.
آیات قرآن در این باب
ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ
آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
ای افرادی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما نوشته شده، همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهیزکار شوید.
ٱلْحَجُّ أَشْهُرٌۭ مَّعْلُومَٰتٌۭ ۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِى ٱلْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ يَعْلَمْهُ ٱللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا۟ فَإِنَّ خَيْرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقْوَىٰ ۚ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ
حج، در ماه‌های معینی است! و کسانی که (با بستن احرام، و شروع به مناسک حج،) حج را بر خود فرض کرده‌اند، (باید بدانند که) در حج، آمیزش جنسی با زنان، و گناه و جدال نیست! و آنچه از کارهای نیک انجام دهید، خدا آن را می‌داند. و زاد و توشه تهیه کنید، که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است! و از من بپرهیزید ای خردمندان!
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آن گونه که حق تقوا و پرهیزکاری است، از خدا بپرهیزید! و از دنیا نروید، مگر اینکه مسلمان باشید! (باید گوهر ایمان را تا پایان عمر، حفظ کنید!)
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت تقوا با ترس ساده چیست؟
ترس فقط حالتی درونی است؛ اما تقوا برنامه عملی نگهداری خود از گناه و خطر است و اگر ترس به پرهیز نینجامد، هنوز تقوا نامیده نمی‌شود.
چرا روزه با تعبیر «لعلکم تتقون» آمده است؟
چون روزه با پرهیز از حلالها در طول روز، اراده را برای پرهیز از حرام تمرین میدهد و مدرسه عملی تقواست.
آیا تقوا به زندگی دنیا نیز سود میرساند؟
بله؛ قرآن وعده میدهد متقی را از هر تنگنا گشایشی دهد، کارش را آسان کند و از جایی که گمان نمیبرد روزی رساند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.