پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
وفای به عهد و پیمان از واجبات قطعی دین است و قرآن آن را از ویژگی‌های مؤمنان برشمرده است. شکستن بی‌دلیل عهد، خیانت است؛ اگر پیمان با خدا باشد، درگیری با کفاره و جبران دارد و اگر با مردم باشد، ضمان و مسئولیت دارد.
توضیح تفصیلی
عهد شامل پیمان با خدا مانند التزام به عبادت و طاعت، و پیمان با مردم مانند قراردادها، قول‌ها و تعهدات اجتماعی است. قرآن با تعبیر اینکه عهد مسئولیت‌آور است، یادآور می‌شود که روز قیامت از انسان درباره‌ی آن پرسیده خواهد شد. وفای به عهد حتی در برابر غیرمسلمانانی که پیمانشان بر پایه‌ی شرع محترم است، لازم است و خیانت در آن جایز نیست. البته عهدی که بر گناه یا خارج از توان بسته شده باشد، از ابتدا محل اعتبار نیست و به آن وفاداری، گناه را نمی‌توان ترجیح داد. در عهدهای اجتماعی نیز رضایت طرفین و روشن بودن مفاد، شرط اعتبار و دوام آن است.
شرایط و ارکان
- موضوع عهد مشروع، مقدور و در توان طرفین باشد
- با اختیار و رضایت و بدون اکراه بسته شود
- مفاد آن روشن و از ابهام و غرر جدی خالی باشد
- وفای به آن موجب ارتکاب حرام یا تضییع حق دیگران نشود
آیات قرآن در این باب
وَلَا تَقْرَبُوا۟ مَالَ ٱلْيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُۥ ۚ وَأَوْفُوا۟ بِٱلْعَهْدِ ۖ إِنَّ ٱلْعَهْدَ كَانَ مَسْـُٔولًۭا
و به مال یتیم، جز به بهترین راه نزدیک نشوید، تا به سر حد بلوغ رسد! و به عهد (خود) وفا کنید، که از عهد سؤال می‌شود!
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَوْفُوا۟ بِٱلْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلْأَنْعَٰمِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّى ٱلصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به پیمانها (و قراردادها) وفا کنید! چهارپایان (و جنین آنها) برای شما حلال شده است؛ مگر آنچه بر شما خوانده می‌شود (و استثنا خواهد شد). و به هنگام احرام، صید را حلال نشمرید! خداوند هر چه بخواهد (و مصلحت باشد) حکم می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
اگر طرف مقابل پیمان را شکست، آیا من نیز ملزم به وفای به آن هستم؟
در پیمانهای دوطرفه، پایبندی هر طرف در حقوق شرعی به پایبندی طرف دیگر گره خورده است؛ برای اطمینان و جبران خسارت، پرسش از فقیه لازم است.
آیا عهد با غیرمسلمان نیز محترم است؟
بله؛ هر پیمان مشروع با اهل هر دینی لازمالوفاست و خیانت در آن جایز نیست.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.