با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
هر یک از نمازهای پنج‌گانه وقت معیّن دارد: وقت ظهر از زوال خورشید آغاز میشود، وقت عصر تا مغرب شرعی ادامه دارد، وقت مغرب از غروب شرعی تا نیمهشب، وقت عشا مشترک با مغرب تا نیمهشب شرعی، و وقت صبح از طلوع فجر صادق تا برآمدن خورشید است. معیار همه‌ی این مرزها احکام شرعی است، نه صرفاً مشاهده‌ی ظاهری.
توضیح تفصیلی
زوال یعنی گذشتن خورشید از وسط آسمان و متمایل شدن آن به سوی مغرب. غروب شرعی افزون بر ناپدید شدن قرص خورشید، مستلزم فرو رفتن سرخی شرقی است که پس از غروب در سمت مشرق پدیدار میشود؛ بنابراین صرفاً دیدن خاموشی آفتاب برای داخل شدن وقت مغرب کافی نیست. فجر صادق نیز از فجر کاذب جدا است؛ فجر کاذب سپیدی محدود و عمودی است که سپس فرو می‌نشیند، ولی فجر صادق سپیدی صادق و پهن است که از افق بالا می‌آید. نیمهشب شرعی نصف فاصلهی غروب تا طلوع فجر است و در تابستان و زمستان تغییر میکند. در شهرهای بسیار شمالی یا بلند و پهن، باید به تقویم‌های معتبر و مبنای مرجع تقلید مراجعه کرد و ملاک، یقین یا اطمینان به داخل شدن وقت است.
شرایط و ارکان
- یقین یا اطمینان به داخل شدن وقت، حتی از راه تقویم معتبر
- پایان وقت صبح با طلوع خورشید است، نه صرفاً روشن شدن هوا
- نیمهشب شرعی مبنای پایان وقت مغرب و عشاست نه نیمهشب رسمی ساعت رسمی کشور
آیات قرآن در این باب
أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمْسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّيْلِ وَقُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ ۖ إِنَّ قُرْءَانَ ٱلْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًۭا
نماز را از زوال خورشید (هنگام ظهر) تا نهایت تاریکی شب [= نیمه شب] برپا دار؛ و همچنین قرآن فجر [= نماز صبح] را؛ چرا که قرآن فجر، مشهود (فرشتگان شب و روز) است!
وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَىِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفًۭا مِّنَ ٱلَّيْلِ ۚ إِنَّ ٱلْحَسَنَٰتِ يُذْهِبْنَ ٱلسَّيِّـَٔاتِ ۚ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّٰكِرِينَ
در دو طرف روز، و اوایل شب، نماز را برپا دار؛ چرا که حسنات، سیئات (و آثار آنها را) از بین می‌برند؛ این تذکّری است برای کسانی که اهل تذکّرند!
روایات مرتبط
أَوَّلُ مَا يُفْرَغُ مِنْ عِبَادَةِ الْعَبْدِ الصَّلَاةُ
اولین چیزی که از عبادت بنده بررسی میشود، نماز است.
پرسش‌های پرتکرار
نیمهشب شرعی چگونه محاسبه میشود؟
نصف فاصلهی زمانی میان غروب شرعی و طلوع فجر صادق است؛ بنابراین در فصول مختلف سال تغییر میکند و با ساعت دوازده شب فرق دارد.
اگر به اذانِ اعلام‌شده اطمینان نداشته باشیم چه کنیم؟
تا یقین یا اطمینان به داخل شدن وقت حاصل نشود نباید نماز واجب خواند؛ می‌توان از تقویم‌های معتبر یا مبنای فتوای مرجع تقلید استفاده کرد.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.