این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
ولایت، پیوندِ یاری و دوستی و سرپرستیِ مهربانانه است؛ در فرهنگ قرآنی، نزدیکی و همراهی با خدا و اولیای او در برابر اولیای طاغوت. وقتی از ولایت اهل‌بیت (ع) سخن می‌گوییم، محبتِ قلبی و پیروی عملی و پذیرشِ زعامتِ دینی و اجتماعی ایشان، هر سه با هم اراده می‌شوند.
ولایت در قرآن
- آیه‌ی ولایت، سرپرستیِ راستین را ویژهی خدا و رسول و مؤمنانِ نمازگزار و زکات‌بخش در حال رکوع دانسته است
- قرآن میان ولایت و ایمان پیوندِ بنیادین برقرار کرده و بدون ولایت، ایمان را ناتمام می‌شمارد
- دوستیِ خاندان پیامبر (ص) در آیه‌ی «إلا المودة فی القربی» پاداشِ رسالت شمرده شده است
انواع ولایت
- ولایت تکوینی: تصرفِ به اذن خدا در نظام هستی که ویژهی اولیای خداست و از راه معجزه و کرامت آشکار میشود
- ولایت تشریعی: زعامتِ دینی و اجتماعی و سیاسی که از سوی خدا و رسول برقرار میشود
- ولایت محبتی: دوستی و دل‌بستگی که ریشه و پشتوانه‌ی دو گونه‌ی پیشین در زندگیِ روزمره‌ی مؤمن است
آثار ولایت‌پذیری
- همسویی با محبوب؛ چون محبت، انسان را در رفتار و سلیقه دگرگون میکند
- امنیت مسیر؛ چون مرجعِ دینی از خطا مصون است و راه را روشن می‌دهد
- پاسداری وحدتِ جامعه؛ که بی‌مرجعِ واحد، هر سلیقه‌ای مکتب می‌سازد
ولایت و بیزاری
- قرآن از دوستی با دشمنانِ خدا و مؤمنان نهی کرده؛ دوستیِ حق و بیزاری از باطل، دو بالِ یک ایمان‌اند
- بیزاری یعنی دل‌کندن از جبهه‌ی باطل، نه بی‌حرمتی به انسان‌ها؛ آدابش در سیره‌ی معصومان آموخته میشود
حکمت و فلسفه
ولایت، حلقه‌ی پیوندِ ایمانِ قلبی با تاریخِ واقعی است؛ ایمانی که در الگوهای زنده جامه نپوشد، در هوا میمانَد. اهل‌بیت (ع) پس از قرآن این تجسم‌اند؛ از همین‌روست که در روایات، مانندِ ایشان به کشتیِ نوح و درِ آمرزش ذکر شده است: راهِ نجات و درِ بخشش، روشن و گشوده است.
آیات قرآن در این باب
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤْتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُمْ رَٰكِعُونَ
سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند؛ همانها که نماز را برپا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند.
أَلَآ إِنَّ أَوْلِيَآءَ ٱللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ
آگاه باشید (دوستان و) اولیای خدا، نه ترسی دارند و نه غمگین می‌شوند!
ذَٰلِكَ ٱلَّذِى يُبَشِّرُ ٱللَّهُ عِبَادَهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ ۗ قُل لَّآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا ٱلْمَوَدَّةَ فِى ٱلْقُرْبَىٰ ۗ وَمَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةًۭ نَّزِدْ لَهُۥ فِيهَا حُسْنًا ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ شَكُورٌ
این همان چیزی است که خداوند بندگانش را که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند به آن نوید می‌دهد! بگو: «من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست‌داشتن نزدیکانم [= اهل بیتم]؛ و هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی‌اش می‌افزاییم؛ چرا که خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.
روایات مرتبط
إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي، مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَدًا
من در میان شما دو چیز گرانبها بر جای می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم. به این دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد.
مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ مَثَلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا، وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ
مثل اهل بیتم در میان شما، مثل کشتی نوح است؛ هرکس سوار آن شود نجات یابد، و هرکس از آن تخلف کند غرق شود.
پرسش‌های پرتکرار
آیا ولایت فقط یعنی دوست داشتن؟
نه؛ دوستی ریشه است اما بدون پیروی و پذیرشِ زعامت ناقص میمانَد؛ آیات اطاعت را شرطِ همراهی دانستهاند.
ولایت تکوینی یعنی چه؟
یعنی تصرفِ ویژهی اولیای خدا در عالم به اذن او؛ مانند کارهای خارقعادت که از ایشان سر زده و بر قدرتِ خدا دلالت میکند، نه بر استقلالِ ایشان از خدا.
با فاصلهی تاریخ، ولایت چگونه عملی میشود؟
با محبت و پیروی از آموزهها، زیارت، یاری مظلومان و آمادگی برای ظهور؛ ولایت سیمِ پیوند است نه صرفِ احساس.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.