در این نوشته تلاش می‌کنیم بدون حشو و اطناب، پاسخی مستند و کاربردی ارائه کنیم.
پاسخ اجمالی
رنج با مهربانی خدا تنها آن‌گاه ناسازگار می‌نماید که بی‌حکمت و بی‌جبران فرض شود؛ اما از نگاه قرآن، جهان سرای آزمایش است و سختیها بخشی از قاعده‌ی همین آزمون‌اند، بخشی از انتخابهای نادرست خود انسان‌ها سرچشمه می‌گیرند و بخشی نیز پالاینده‌ی خطاها و مایهی رشدند. خدا وعده داده بارِ بیش از توان بر هیچ‌کس نگذارد و در آخرت همهی حق‌ها دقیق پرداخت میشود.
توضیح و ادله
برای فهم درست مسئله باید سرچشمه‌های رنج را از هم جدا کرد. یک دسته از رنجها نتیجه‌ی مستقیم کار خود انسان است: جنگ، ستم، آلودگی و بی‌انصافی؛ این‌ها را نه خدا، که انسانِ آزاد ساخته است و حذف آن‌ها حذف اختیار است. دسته‌ی دوم، رنج‌های طبیعی مانند بیماری و زمین‌لرزه است که در نظام علّی جهان جای دارند و همین نظام، آب و هوا، رویش گیاهان و بسیاری از خوبی‌ها را نیز ممکن کرده است. دسته‌ی سوم، گرفتاری‌های شخصی است که بنا بر تعبیر قرآن آزمایش صابران و در روایات، زدوده‌کننده‌ی گناهان است. سرانجام آنچه در این جهان بی‌پاسخ می‌مانَد، در قیامت با عدل و رحمت کامل جبران میشود؛ پس رنج، پرسش‌های بی‌جواب نمی‌سازد، بلکه وعده‌ی حساب دقیق دارد.
ادله
- آیه‌ی «ولنبلونکم بشیء من الخوف والجوع» سختیها را آزمایش معرفی می‌کند.
- آیه‌ی «لا یکلف الله نفسا إلا وسعها» حدّ توان انسان را تضمین می‌کند.
- آیه‌ی «فإن مع العسر یسرا» نزدیکی گشایش به تنگنا را خبر می‌دهد.
شبهه‌ها و پاسخ آن‌ها
چرا خدا شر را نابود نمی‌کند تا همه در آرامش باشند؟
از میان بردن کامل شر در این جهان، به از میان بردن نظام آزمایش و اختیار می‌انجامد؛ جهانی که در آن خطا ممکن نباشد، جهان رویش انسان نیست. خدا حکیم، شرّ را در چارچوبی نگه داشته که سرانجام به خیر بزرگ‌تر و رشد منتهی شود و در سرای دیگر هیچ شرّی باقی نماند.
رنج انسان‌های بی‌گناه مانند کودکان با عدل خدا چگونه جمع میشود؟
بنا بر آموزه‌ی قرآن، این جهان پایان راه نیست؛ هر رنج بی‌جبران در قیامت به صاحبش بازگردانده میشود و در روایات آمده که گرفتاری‌های بی‌گناهان، ذخیره و بالندگی آنان یا شفاعتشان برای دیگران میشود. عدالت نهایی خدا شامل همهی پرونده‌هاست.
آیات قرآن در این باب
وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍۢ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ
قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم؛ و بشارت ده به استقامت‌کنندگان!
لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ ۖ وَٱعْفُ عَنَّا وَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَآ ۚ أَنتَ مَوْلَىٰنَا فَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ
خداوند هیچ کس را، جز به اندازه تواناییش، تکلیف نمی‌کند. (انسان،) هر کار (نیکی) را انجام دهد، برای خود انجام داده؛ و هر کار (بدی) کند، به زیان خود کرده است. (مؤمنان می‌گویند:) پروردگارا! اگر ما فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه مکن! پروردگارا! تکلیف سنگینی بر ما قرار مده، آن چنان که (به خاطر گناه و طغیان،) بر کسانی که پیش از ما بودند، قرار دادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمل آن را نداریم، بر ما مقرّر مدار! و آثار گناه را از ما بشوی! ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مایی، پس ما را بر جمعیّت کافران، پیروز گردان!
فَإِنَّ مَعَ ٱلْعُسْرِ يُسْرًا
به یقین با (هر) سختی آسانی است!
روایات مرتبط
عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ، إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ
چقدر شگفتا کار مؤمن را! همه کار او خیر است، و این برای کسی جز مؤمن نیست. اگر خوشبختی به او رسد شکر کند و برایش خیر است، و اگر سختی به او رسد صبر کند و برایش خیر است.
إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا ابْتَلَاهُ
چون خداوند بنده‌ای را دوست دارد، او را آزمایش می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا هر رنجی پاککنندهی گناه است؟
خیر؛ رنجها کارکردهای گوناگون دارند: آزمایش، تربیت، پیامد انتخابهای انسانی و در مواردی زدودن خطا؛ همهی رنج را نباید یکسان تفسیر کرد.
پاسخ خدا به دعای رفع سختی چرا گاه دیر میشود؟
تأخیر در پاسخ، بیاعتنایی نیست؛ خدا حکیم است و گاه به صلاح بندگان، زمان و صورت دیگری برای رفع مشکل یا جبران آن میگذارد؛ خودِ صبر نیز مایهی رشد است.
با وجود رنج، چگونه به رحمت خدا امید داشته باشیم؟
با نگاه به نعمتهای بیشمار، وعدههای صریح قرآن به جبران، و تجربهی گشایشهایی که پس از سختیها از راه رسیده است.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.