این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
یقین، رسیدهی ایمان به ریشه‌ی بی‌تردید است؛ آن‌جا که باور دیگر نیازمند گواه بیرونی نیست و دل خود حقیقت را لمس میکند. در آموزه‌ی دینی، یقین سه مرتبه دارد: علم الیقین که دانستن است، عین الیقین که دیدن است و حق الیقین که دست‌یافتن و رسیدن است؛ همچنان که درباره‌ی آتش، دانستن و دیدن و سوختن سه حالت جدا از هم دارند.
مراتب سه‌گانه‌ی یقین
- علم الیقین: شناختی روشن اما برخاسته از خبر و استدلال؛ مانند دانستن وجود آتش از دود و خبر گواهان
- عین الیقین: مشاهده‌ی خودِ حقیقت؛ مانند دیدن شعله‌ها از نزدیک
- حق الیقین: پیوستن و رسیدن؛ مانند سوختن در آتش؛ در ادبیات دینی، عالی‌ترین مرتبه در بهشت به مؤمنان میرسد
یقین در قرآن
- نخستین ویژگی پرهیزگاران در آغاز قرآن، ایمان به غیب و در ادامه، یقین به آخرت است
- سوره‌ی تکاثر، انسانِ غافل را با «لو تعلمون علم الیقین» به حساب می‌رساند
- بندگی به فرمان قرآن تا رسیدن مرگ و «الیقین» ادامه دارد؛ یعنی ماندگاری عبادت، به ماندگاری یقین بسته است
راه‌های بالندگی یقین
- تفکر در آیات آفاقی و انفسی که قرآن پیوسته بدان فراخوانده است
- پاکی زندگی و پرهیز از گناه؛ که دل را از زنگار غفلت پاک میکند و شفافیت ادراک می‌بخشد
- همراهی با مؤمنانِ یقین‌دار و پیروی از معصومان؛ یقین حالتی سرایت‌کننده است
حکمت و فلسفه
یقین سرمایه‌ی آرامش است؛ انسانِ یقین‌دار در تندباد حوادث سست نمی‌شود، چون ستونی درونی دارد. برای همین است که سوره‌ی عصر، همه را در زیان می‌داند مگر آنان که با ایمان و عمل صالح، یکدیگر را به حق و صبر سفارش کنند؛ گواهی این سوره بر آن است که ماندن بر راه راست، یقین و پیوندی اجتماعی می‌خواهد.
آیات قرآن در این باب
كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ ٱلْيَقِينِ
چنان نیست که شما خیال می‌کنید؛ اگر شما علم الیقین (به آخرت) داشتید (افزون طلبی شما را از خدا غافل نمی‌کرد)!
وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِٱلْءَاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ
و آنان که به آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پیش از تو (بر پیامبران پیشین) نازل گردیده، ایمان می‌آورند؛ و به رستاخیز یقین دارند.
إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلْحَقِّ وَتَوَاصَوْا۟ بِٱلصَّبْرِ
مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند، و یکدیگر را به حق سفارش کرده و یکدیگر را به شکیبایی و استقامت توصیه نموده‌اند!
وَٱعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ ٱلْيَقِينُ
و پروردگارت را عبادت کن تا یقین [= مرگ] تو فرا رسد!
پرسش‌های پرتکرار
یقین با علم چه فرقی دارد؟
علم، درکِ گزاره است و میتواند همراه تردید باشد؛ یقین، رسیدهی علم به اطمینان راسخ است که دیگر جایی برای تزلزل باقی نمیگذارد.
آیا یقین با دلیل به دست میآید؟
بله؛ نخستین راه آن برخاستن از استدلال و تفکر است؛ آنگاه با عمل و پاکی، از مرتبهی دانش به مراتب بالاتر میرسد.
چگونه از تردیدهای ایمانی بیرون بیاییم؟
با طرح صادقانهی پرسشها و یافتن پاسخهای مستند، همراه با عمل به دانستهها؛ تردید درمان دارد اما رها کردن عمل، آن را ژرفتر میکند.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.