پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
اسلام، تن دادن به حق و گام نهادن در درگاه توحید است و ایمان، باوری است که در عمق جان جا گرفته و با عمل پشتوانه میشود. قرآن میان این دو لفظ فرق نهاده است: از اعراب پرسیدند چرا وقتی گفتند ایمان آورده‌ایم، فرمود بگویید تسلیم شده‌ایم؛ زیرا هنوز ایمان به دل‌های شما وارد نشده است. پس هر ایمانی اسلام را در پی دارد، اما هر تسلیمِ ظاهری، هنوز ایمانِ رسیده به جان نیست.
اسلام؛ درگاه ورود
- اقرار زبانی به یگانه‌بودن خدا و رسالت پیامبر (ص) که انسان را در جامعه‌ی مسلمانان می‌نشاند
- بناهای عملی اسلام که در روایت مشهور بر پنج ستون استوار شمرده شده است
- ورود به «سلم» یعنی صلح و سلامت؛ پیمان اینکه به هیچ‌کس ستم روا نداری
ایمان؛ تصدیق جان‌داده
- بنا بر روایات اهل‌بیت (ع)، ایمان شناخت قلبی و اقرار زبانی و عمل به ارکان است
- ایمان با ذکر خدا، دل‌ها را لرزشِ محبت و هیبت می‌بخشد
- ایمان درجه دارد؛ با طاعت افزونی میگیرد و با گناه کاستی
پیوند ایمان و عمل
- در قرآن، ایمان تقریباً همیشه با عمل صالح همراه آمده است؛ باورِ بی‌عمل، درختی بی‌بار است
- عملِ بی‌ایمان نیز حیات جاودانه نمی‌بخشد؛ نیکیِ بی‌خدا، اسبابی است بدون اشاره به سرچشمه
- اسلام نقطه‌ی شروع است و ایمان سرمنزل؛ ایمانِ کامل، بیم و امید را در تعادل نگه می‌دارد
حکمت و فلسفه
شناخت درست این دو مفهوم هم از خودبزرگ‌بینی نگه می‌دارد و هم امید می‌بخشد: تازه‌وارد می‌داند که ورودش آغاز راه است نه پایان آن، و مؤمنِ کهن‌سال می‌داند که ایمانش را باید با کار روزانه پاس بدارد. همین میان‌نگری هم مرزهای الگوهای دینی را روشن می‌کند و هم از قضاوت شتاب‌زده درباره‌ی دیگران بازمی‌دارد؛ چون رسیدهبودنِ ایمان به دل‌ها، تنها نزد خداست.
آیات قرآن در این باب
۞ قَالَتِ ٱلْأَعْرَابُ ءَامَنَّا ۖ قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا۟ وَلَٰكِن قُولُوٓا۟ أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ ٱلْإِيمَٰنُ فِى قُلُوبِكُمْ ۖ وَإِن تُطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَا يَلِتْكُم مِّنْ أَعْمَٰلِكُمْ شَيْـًٔا ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ
عربهای بادیه‌نشین گفتند: «ایمان آورده‌ایم» بگو: «شما ایمان نیاورده‌اید، ولی بگویید اسلام آورده‌ایم، امّا هنوز ایمان وارد قلب شما نشده است! و اگر از خدا و رسولش اطاعت کنید، چیزی از پاداش کارهای شما را فروگذار نمی‌کند، خداوند، آمرزنده مهربان است.»
إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتْهُمْ إِيمَٰنًۭا وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
مؤمنان، تنها کسانی هستند که هرگاه نام خدا برده شود، دلهاشان ترسان میگردد؛ و هنگامی که آیات او بر آنها خوانده میشود، ایمانشان فزونتر میگردد؛ و تنها بر پروردگارشان توکل دارند.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ كَآفَّةًۭ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَٰنِ ۚ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید همگی در صلح و آشتی درآیید! و از گامهای شیطان، پیروی نکنید؛ که او دشمن آشکار شماست
روایات مرتبط
بُنِيَ الإِسْلَامُ عَلَىٰ خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَحَجِّ الْبَيْتِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ
اسلام بر پنج چیز بنا شده است: شهادت به یگانگی خدا و رسالت محمد (ص)، برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، حج خانه خدا، و روزه ماه رمضان.
الْإِيمَانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَإِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ
ایمان شناخت قلب و اقرار زبان و عمل ارکان است
پرسش‌های پرتکرار
آیا هر مسلمانی مؤمن است؟
به تصریح آیهی اعراب، تسلیمِ ظاهری با ایمانِ رسیده به جان یکی نیست؛ هر مؤمنی مسلمان است اما رسیدهبودنِ ایمان درجه دارد و تنها خدا به آن آگاه است.
آیا ایمان کم و زیاد میشود؟
بله؛ بنا بر روایات، ایمان با طاعت افزون و با گناه کاستی میگیرد؛ همانگونه که آیات از افزایش هدایت مؤمنان خبر میدهند.
کدامیک در قیامت سنجیده میشود؟
هر دو؛ حساب اعمال بر پایهی اسلام و اقرار است، اما درجههای نزدیکی و پاداش ویژه به ژرفای ایمان و اخلاص بسته است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.