این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
پاسخ کوتاه
ذکر، دم‌کردنِ دل با خداست و اسلام آن را به همه‌ی لحظه‌های زندگی بافته است: هنگام بیدار و خواب، آغاز و پایان کار، ورود به خانه و بیرون آمدن از آن. قرآن می‌فرماید با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد و روایت می‌گوید کسی که با ذکر خدا از دنیا برود، از شهدا والاتر است. ذکر روزمره، پوششی است که انسان را در میان حوادث بی‌پناه نمی‌گذارد.
دلایل و حکمت‌ها
- قرآن مؤمنان را به ذکرِ بسیار فرمان داده و آنان را توصیف کرده که خدا را ایستاده و نشسته و بر پهلو یاد می‌کنند؛ یعنی ذکر در هر حال و هر وضعیت، نه فقط در عبادتگاه.
- ذکر پیوسته، حس حضور خدا را زنده نگه می‌دارد و همین حس، سدّی طبیعی در برابر گناه است؛ سخن و نگاه و رفتار، پیش از بروز، بر ترازوی این حضور سنجیده می‌شود.
- اذکارِ آغاز و پایان کار و سفر و خواب، معنای عمیقی دارد: انسان یاد می‌کند که هر فعالیتی، با نام و توفیق خدا آغاز می‌شود و به او سپرده می‌شود.
- ذکر هزینه ندارد و هیچ‌کس از آن محروم نیست؛ در راه، در آشپزخانه، در صف و در ترافیک، لب می‌توان رطب به یاد خدا نگه داشت.
- دلِ بی‌ذکر، مانند خانه‌ی بی‌صاحب است که هرگذاری در آن اثر می‌گذارد؛ ذکرِ پیوسته، خانه را روشن و مهیب نگه می‌دارد.
آثار و فواید
- آرامش پایدار در میان دغدغه‌های روزمره
- حساسیت زنده در برابر گناه و بازداشتن درونی
- معنا بخشیدن به کارهای عادی زندگی
- پیوند همیشگی با خدا در همه‌ی حال‌ها
- پاداش اخرویِ عبادتی که زمان و مکان نمی‌شناسد
آیات قرآن در این باب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ ذِكْرًۭا كَثِيرًۭا
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را بسیار یاد کنید،
ٱلَّذِينَ يَذْكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمًۭا وَقُعُودًۭا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَٰطِلًۭا سُبْحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ
همانها که خدا را در حال ایستاده و نشسته، و آنگاه که بر پهلو خوابیده‌اند، یاد می‌کنند؛ و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین می‌اندیشند؛ (و می‌گویند:) بار الها! اینها را بیهوده نیافریده‌ای! منزهی تو! ما را از عذاب آتش، نگاه دار!
روایات مرتبط
أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ أَنْ تَمُوتَ وَلِسَانُكَ رَطْبٌ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ
محبوب‌ترین اعمال نزد خدا آن است که بمیری در حالی که زبانت از ذکر خدا تر است.
مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَرْضَى اللَّهُ عَنْهُ، فَلْيُكْثِرْ ذِكْرَ اللَّهِ
هرکس دوست دارد خدا از او خشنود باشد، ذکر خدا را بسیار بگوید.
پرسش‌های پرتکرار
ذکر فقط با زبان است یا با دل هم؟
ذکر با زبان، شروع است و حضور دل، روح آن؛ در روایات از مراتب ذکر سخن رفته است که از ذکر زبانی تا ذکر قلبی و حضور دائمی امتداد دارد. حتی ذکر زبانیِ مداوم، دل را به مرور به حضور می‌رساند.
برای شروع چه ذکری انتخاب کنم؟
ذکری که از آن لذت میبرید و میتوانید پیوسته بگویید؛ مانند استغفار، صلوات یا تسبیحات حضرت زهرا (س). پیوستگی مهمتر از تنوع است.
در میان کار و شلوغی چگونه ذکر را فراموش نمیکنم؟
ذکر را به لنگرگاههای روز وصل کنید: پس از هر نماز، هنگام سوار شدن، آغاز کار با رایانه، انتظار در صف؛ همین پیوند به کارهای ثابت، یادآورِ طبیعی میسازد.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.