با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«ظلم» در لغت یعنی نهادن چیزی در غیر جای خود؛ و «ظلم به خود» در قرآن یعنی بازگشت ستم انسان به خویشتن، چون گناه و تجاوز از حدود الهی، پیش از هر کس، آرامش و ایمان خود آدمی را تباه میکند. تعبیر تکرارشونده قرآن این است: «وما ظلمهم الله ولکن کانوا أنفسهم یظلمون».
معناشناسی
- ظلم ضد عدل است و جامع‌ترین تعریف آن، خارج کردن هر چیز از موضع شایسته‌اش است
- قرآن خداوند را از هرگونه ستم بر بندگان منزه می‌داند؛ ستم همیشه از انسان سر می‌زند و به خودش بازمی‌گردد
- از میان آفات نفس، قرآن خودکشی جسمی و معنوی را هر دو مصداق «قتل نفس» و ظلم به خویش می‌شمارد (نساء ۲۹)
کاربرد در قرآن
- شرک، بزرگ‌ترین ظلم خوانده شده است: «إن الشرک لظلم عظیم» (لقمان ۱۳)
- تجاوز از حدود الهی در احکام، ظلم به نفس است: «ومن یتعد حدود الله فقد ظلم نفسه» (طلاق ۱)
- ملت‌های پیشین با کفر و نافرمانی، خود بر خود ستم روا داشتند و هلاک شدند (بقره ۵۷ و آل‌عمران ۱۱۷)
- فراگذاشتن از حد در گناه، «اسراف بر نفس» است؛ اما آیه زمر با خطاب «یا عبادی الذین أسرفوا علی أنفسهم» درهای بازگشت را گشوده میکند (زمر ۵۳)
پیام عملی
- پیش از هر تصمیم بپرسیم: این کار پیش از هر کس، به خودم چه میکند؟
- هیچ گناهی بی‌خطر نیست؛ سهم هر کس از ستمش، تباهی خانه جان خویش است
- راه بسته نشده است؛ آیه «لا تقنطوا من رحمة الله» برای همه خودستمان نوید آمرزش میدهد
حکمت و فلسفه
این آموزه قرآنی مسئولیت‌پذیری را به اوج می‌رساند: نه می‌توان دیگران را مقصر سرنوشت خود دانست و نه خدا را؛ آنچه هست، انتخاب ماست و بازگشت همان انتخاب به خود ما. همان‌جا که انسان ستم نمی‌پذیرد، اگر ستمکار خود باشد، درمانش نیز در دست خود اوست.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ قَالَ لُقْمَٰنُ لِٱبْنِهِۦ وَهُوَ يَعِظُهُۥ يَٰبُنَىَّ لَا تُشْرِكْ بِٱللَّهِ ۖ إِنَّ ٱلشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌۭ
(به خاطر بیاور) هنگامی را که لقمان به فرزندش -در حالی که او را موعظه می‌کرد- گفت: «پسرم! چیزی را همتای خدا قرار مده که شرک، ظلم بزرگی است.»
بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا۟ ٱلْعِدَّةَ ۖ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ رَبَّكُمْ ۖ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنۢ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّآ أَن يَأْتِينَ بِفَٰحِشَةٍۢ مُّبَيِّنَةٍۢ ۚ وَتِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ ۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُۥ ۚ لَا تَدْرِى لَعَلَّ ٱللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَٰلِكَ أَمْرًۭا
ای پیامبر! هر زمان خواستید زنان را طلاق دهید، در زمان عدّه، آنها را طلاق گویید [= زمانی که از عادت ماهانه پاک شده و با همسرشان نزدیکی نکرده باشند]، و حساب عدّه را نگه دارید؛ و از خدایی که پروردگار شماست بپرهیزید؛ نه شما آنها را از خانه‌هایشان بیرون کنید و نه آنها (در دوران عدّه) بیرون روند، مگر آنکه کار زشت آشکاری انجام دهند؛ این حدود خداست، و هر کس از حدود الهی تجاوز کند به خویشتن ستم کرده؛ تو نمی‌دانی شاید خداوند بعد از این، وضع تازه (و وسیله اصلاحی) فراهم کند!
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْمَنَّ وَٱلسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقْنَٰكُمْ ۖ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
و ابر را بر شما سایبان قرار دادیم؛ و «من» [= شیره مخصوص و لذیذ درختان] و «سلوی» [= مرغان مخصوص شبیه کبوتر] را بر شما فرستادیم؛ (و گفتیم:) «از نعمتهای پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم بخورید!» (ولی شما کفران کردید!) آنها به ما ستم نکردند؛ بلکه به خود ستم می‌نمودند.
مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِى هَٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍۢ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍۢ ظَلَمُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ ۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِنْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
آنچه آنها در این زندگی پست دنیوی انفاق می‌کنند، همانند باد سوزانی است که به زراعت قومی که بر خود ستم کرده (و در غیر محل و وقت مناسب، کشت نموده‌اند)، بوزد؛ و آن را نابود سازد. خدا به آنها ستم نکرده؛ بلکه آنها، خودشان به خویشتن ستم می‌کنند.
روایات مرتبط
كُلُّ بَنِي آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الْخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ
همه فرزندان آدم خطاکارند، و بهترین خطاکاران توبه‌کنندگانند.
الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
ظلم تاریکی‌های روز قیامت است.
پرسش‌های پرتکرار
چرا قرآن گناه را ظلم به خود می‌نامد؟
چون گناه پیش از آنکه به دیگران زیان برساند، توازن روح و ایمان خود گنهکار را می‌شکند و آرامش او را می‌رباید.
آیا خدا بر بندگان ستم میکند؟
نه؛ قرآن بارها تصریح میکند که خدا به هیچکس ستم نمیکند و ستمی که در جهان دیده میشود همیشه از انسان و به زیان خود اوست.
اگر کسی بسیار بر خود ستم کرده باشد چه کند؟
آیه ۵۳ سوره زمر خطاب به اسرافکاران بر خود، امید میدهد که از رحمت خدا ناامید نشوند و با توبه بازگردند؛ گناهان بزرگ نیز آمرزش دارند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.