هجرت از مکه به یثرب (مدینه) در سال ۶۲۲ میلادی، نقطه‌ی عطف تاریخ اسلام است. این رویداد، مبدأ تقویم هجری قمری شد.
علل هجرت
۱. آزار قریش
پس از بعثت (۶۱۰ م)، قریش ۱۳ سال پیامبر و یارانش را آزار داد:
- شکنجه بلال، عمار، یاسر، سمیه
- محاصره شیب ابی‌طالب (۳ سال)
- تلاش قتل پیامبر
۲. دعوت اهل یثرب
- در فصل حج سال ۶۲۰ م، ۶ نفر از اهل یثرب (خزرج) با پیامبر بیعت کردند (بیعت‌عقبه‌ی اول)
- سال بعد، ۱۲ نفر بیعت کردند
- سال سوم (۶۲۲ م)، ۷۳ نفر بیعت کردند (بیعت‌عقبه‌ی دوم) — دعوت به مدینه
۳. وحی الهی
قرآن: «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَنْ یَکْفِیَکُمُ اللَّهُ بِعَشَرَةِ آلِفٍ» (آل‌عمران: ۱۲۴).
اجازه‌ی هجرت داده شد.
مراحل هجرت
۱. خروج از مکه (۲۷ صفر سال ۱ ه)
- شب، قریش برای قتل پیامبر جمع شد
- جبرئیل خبر داد
- پیامبر به علی (ع) گفت: «نَمْ فِی فِرَاشِی» — در بستر من بخواب
- علی (ع) در بستر پیامبر خوابید (منزلت هارون)
۲. غار ثور
- پیامبر و ابوبکر به غار ثور (۵ کیلومتری مکه) رفتند
- ۳ روز مخفی ماندند
- عنکبوت و کبوتر معجزه‌ی الهی برای پوشش غار
۳. راهنما
- عبدالله بن اُرَیقط (راهنمای مسیر)
۴. سفر به یثرب
- مسیر: ۴۵۰ کیلومتر
- طول: ۸ روز
- ورود به قبا (۲ ربیع‌الاول سال ۱ ه)
۵. ورود به یثرب
- یثرب به «مدینه‌النبی» (شهر پیامبر) تغییر نام یافت
- ۱۲ ربیع‌الاول سال ۱ ه
پیامدهای هجرت
۱. تشکیل امت
- از ۱۰۰ نفر (مکه) به ده‌ها هزار (در ۱۰ سال)
- پیامبر رهبر سیاسی-اجتماعی شد
۲. پیمان‌نامه‌ی مدینه
- بین مسلمانان، یهودیان، مشرکان
- ۴۷ ماده
- حقوق اقلیت‌ها
- دفاع مشترک
برای جزئیات به مقاله‌ی آینده درباره‌ی پیمان‌نامه مراجعه کنید.
۳. مبدأ تقویم
- در سال ۱۷ ه، خلیفه عمر تقویم هجری را رسمی کرد
- مبدأ: ۱۶ ژوئیه ۶۲۲ م
۴. تأسیس مسجد
- اولین مسجد در مدینه: مسجد قبا
- سپس مسجد النبی (مسجد پیامبر)
۵. مؤاخات
- پیامبر بین مهاجرین (اهل مکه) و انصار (اهل مدینه) برادری برقرار کرد
نکات مهم
۱. علی (ع) در بستر پیامبر
- فداکاری علی (ع) با خوابیدن در بستر، اجازه‌ی هجرت پیامبر را داد.
- قرآن نازل شد: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (بقره: ۲۰۷).
۲. همراهی ابوبکر
- ابوبکر با پیامبر در غار ثور همراه بود
- در منابع سنی، فضیلت بزرگ شمرده می‌شود
۳. همراهی ابوبکر
- بر اساس روایات شیعه، فضیلت علی (ع) در بستر برتر است
منابع
۱. السیرة النبویه، ابن هشام، ج۲
۲. المغازی، واقدی، ج۱
۳. السیره الحلبیه، ج۲
۴. الطبقات الکبری، ابن سعد