شعیب به مدین فرستاده شد تا کاستی مکیال و میزان را بازگرداند و راه نیکو را نشان دهد؛ و در کنار دعوت او، از اصحاب ایکه سخن می‌رود که دروغ شمردند و عذاب روز سایبان بر آنان آمد.
روایت
خداوند به سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستاد. او فرمود: ای قوم من، خدا را بپرستید و غیر او را نخواهید؛ و کاستی مکیال و میزان نکنید که من شما را در حال خوبی می‌بینم و از عذاب روزی فراگیر بیمناکم.
شعیب، پیامبری معتدل بود؛ نه سخت‌گیری راه را می‌بست و نه ساده‌لوحیِ بی‌سیاست. او به قوم یادآوری می‌کرد که باقی ماندن نعمت، به قسط و عدل بسته است و تقلب در بازار، خودْ فرسایش خانه‌هاست.
قوم گفتند تو تنها مردی افسون‌شده‌ای و به عدل فرمان می‌دهی، اما بعضی از دین او را برنمی‌تابیدند؛ تهدیدش کردند و پرسیدند دعای تو به ما چه می‌گوید. شعیب گفت: ای قوم من، آیا دیدید که من بر بیّنه‌ای از پروردگارم باشم و او روزی نیکویی به من داده باشد و من نخواهم که مخالفت کنم؛ و تنها بر خدا توکل کردم.
در همین حال، قرآن از اصحاب ایکه نیز یاد میکند؛ آبادی و بیشه‌ای که بنا بر مشهور تفاسیر، در همان نزدیکی مدین بود و برخی آنها را قوم دیگری و برخی شعبه‌ای از همان قوم شعیب دانستهاند. آنها نیز فرستادگان را دروغگو شمردند و از دعوت، سرپیچی کردند.
فرمان عذاب به هر دو صورت نمایان شد: رجفه‌ای زمین‌لرزهساز بر مدین نشست و صبحگاهان در خانه‌های خود به زمین افتادند؛ و بر اصحاب ایکه، عذاب روز سایبان آمد که سایه‌ای از عذاب بر آنان افکند و سزای کارشان را چشیدند.
درس‌ها و پیام‌ها
- اقتصاد و دین جدایی‌ناپذیرند؛ کمفروشی و تقلب در ترازو در نگاه قرآن، گناهی است که عذاب فراگیر می‌آورد.
- تکذیب فرستادگان خدا، بهانه‌جویی بی‌پایه همراه است؛ منطق قوم، پنهان‌کردن منافع بود نه راستی.
- اعتماد به خدا و روشنی حجت، پشتوانه دعوت‌گر در برابر تهدید است؛ شعیب هیچ عقب‌نشینی نکرد.
- عذاب‌های گوناگون، پیام واحد دارند: بندگی مال، راه بقای نعمت است نه ترفند گرفتن آن.
- تاریخ اقوام، برای امت‌های بعد، آینه است؛ قرآن هر دو ماجرا را در کنار هم می‌آورد تا عبرت دوچندان شود.
آیات قرآن در این باب
وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًۭا ۗ قَالَ يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥ ۖ قَدْ جَآءَتْكُم بَيِّنَةٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَٱلْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا۟ ٱلنَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَٰحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ
و به سوی مدین، برادرشان شعیب را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! خدا را بپرستید، که جز او معبودی ندارید! دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمده است؛ بنابر این، حق پیمانه و وزن را ادا کنید! و از اموال مردم چیزی نکاهید! و در روی زمین، بعد از آنکه (در پرتو ایمان و دعوت انبیاء) اصلاح شده است، فساد نکنید! این برای شما بهتر است اگر با ایمان هستید!
۞ وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًۭا ۚ قَالَ يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥ ۖ وَلَا تَنقُصُوا۟ ٱلْمِكْيَالَ وَٱلْمِيزَانَ ۚ إِنِّىٓ أَرَىٰكُم بِخَيْرٍۢ وَإِنِّىٓ أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍۢ مُّحِيطٍۢ
و بسوی «مدین» برادرشان شعیب را (فرستادیم)؛ گفت: «ای قوم من! خدا را پرستش کنید، که جز او، معبود دیگری برای شما نیست! پیمانه و وزن را کم نکنید (و دست به کمفروشی نزنید)! من (هم اکنون) شما را در نعمت می‌بینم؛ (ولی) از عذاب روز فراگیر، بر شما بیمناکم!
فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ ٱلظُّلَّةِ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ
سرانجام او را تکذیب کردند، و عذاب روز سایبان (سایبانی از ابر صاعقه‌خیز) آنها را فراگرفت؛ یقیناً آن عذاب روز بزرگی بود!
پرسش‌های پرتکرار
اصحاب ایکه چه کسانی بودند؟
قومی که آبادی و درختچهای به نام ایکه داشتند؛ بنا بر مشهور تفاسیر در نزدیکی سرزمین مدین میزیستند و برخی مفسران آنها را از قوم شعیب و گروهی جدا دانستهاند؛ قرآن تکذیبشان را جداگانه یاد میکند.
عذاب روز سایبان چه بود؟
قرآن در سوره شعراء میفرماید عذاب روز سایبان آنان را فراگرفت؛ بنا بر تفسیر مشهور، ابری از عذاب سایه انداخت و گرمای سوزان و عذابی از آسمان بر آنان فرود آمد.
پیام اقتصادی قصه شعیب برای امروز چیست؟
که بازار، محراب است؛ راستی در خرید و فروش و پرهیز از کمفروشی و ربا، از ارکان دینداری است و تقلب، شهرها را به سمت فرسایش و نابودی میبرد.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.