در شهری ساحلی، ماهی‌ها فقط روز سبت آشکار می‌شدند و قومی میان نهی خدا و سود بازار، سه دسته شدند؛ و عذابی که دامن گنهکاران را گرفت، درس ماندگار سکوت در برابر گناه را بر جای گذاشت.
روایت
خداوند بر قومی در شهری کنار دریا، روز شنبه را به احترام و ترک کار و صید مقرر کرده بود؛ اما آزمونی پنهان در موج‌ها نهفته بود: ماهی‌ها در روز سبت، آشکار و فراوان به ساحل می‌آمدند و در روزهای دیگر، غایب.
وسوسه سود، صف جامعه را شکافت؛ گروهی با حیله، در روز سبت تله‌ها را بر پا کردند و روز بعد، صید را بیرون می‌کشیدند تا به ظاهر، حرف‌شان را زده باشند اما فرمان خدا را نقض کنند.
گروهی از دلسوزان، برخاستند و نصیحت کردند: چرا قومی را نصیحت می‌کنید که خدا هلاکشان می‌کند یا عذابشان می‌کند؟ پاسخ شنیدند: به پروردگارتان عذری باشیم و شاید بازگردند.
گروه سوم، از نصیحت دست کشیدند و با حالت انزوا گفتند: چرا درباره مردمی که رحمان آنان را نهی کرده، سخن می‌گویید؟ و سکوت کردند؛ و صید ادامه یافت و مرز میان حرمت و حلال، از میان رفت.
چون از آنچه نهی شده بودند سرکشی ورزیدند، به آنان گفتیم: موجوداتی خوار و رانده باشید؛ و قرآن این واقعه را برای مسلمانان، هشداری ماندگار ساخت که با بدترین چهره و وقیحانه‌ترین بازگشت، روبرو نشوند.
درس‌ها و پیام‌ها
- امر به معروف و نهی از منکر، سپر جامعه است؛ آنجا که نصیحت خاموش شود، گناه بلند می‌شود.
- حیله بر حرام، حرام را حلال نمی‌کند؛ دور زدن فرمان خدا با نقشه‌های ظاهرساز، خود گناهی مضاعف است.
- انزوا و بی‌تفاوتی در برابر فساد، خودْ مشارکت در آن است؛ سه دسته شدن جامعه، سنت روزگاران است.
- آزمون‌های الهی گاه از راه روزی و بازار می‌آید؛ سود امروز، بهای هویت فرداست.
آیات قرآن در این باب
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعْتَدَوْا۟ مِنكُمْ فِى ٱلسَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ
به طور قطع از حال کسانی از شما، که در روز شنبه نافرمانی و گناه کردند، آگاه شده‌اید! ما به آنها گفتیم: «به صورت بوزینه‌هایی طردشده درآیید!»
وَسْـَٔلْهُمْ عَنِ ٱلْقَرْيَةِ ٱلَّتِى كَانَتْ حَاضِرَةَ ٱلْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِى ٱلسَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًۭا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ ۙ لَا تَأْتِيهِمْ ۚ كَذَٰلِكَ نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا۟ يَفْسُقُونَ
و از آنها درباره (سرگذشت) شهری که در ساحل دریا بود بپرس! زمانی که آنها در روزهای شنبه، تجاوز (و نافرمانی) خدا می‌کردند؛ همان هنگام که ماهیانشان، روز شنبه (که روز تعطیل و استراحت و عبادت بود، بر سطح آب،) آشکار می‌شدند؛ امّا در غیر روز شنبه، به سراغ آنها نمی‌آمدند؛ این چنین آنها را به چیزی آزمایش کردیم که نافرمانی می‌کردند!
وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌۭ مِّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا ۙ ٱللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًۭا شَدِيدًۭا ۖ قَالُوا۟ مَعْذِرَةً إِلَىٰ رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ
و (به یاد آر) هنگامی را که گروهی از آنها (به گروه دیگر) گفتند: «چرا جمعی (گنهکار) را اندرز می‌دهید که سرانجام خداوند آنها را هلاک خواهد کرد، یا به عذاب شدیدی گرفتار خواهد ساخت؟! (آنها را به حال خود واگذارید تا نابود شوند!)» گفتند: «(این اندرزها،) برای اعتذار (و رفع مسؤولیت) در پیشگاه پروردگار شماست؛ بعلاوه شاید آنها (بپذیرند، و از گناه باز ایستند، و) تقوا پیشه کنند!»
فَلَمَّا عَتَوْا۟ عَن مَّا نُهُوا۟ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ
(آری،) هنگامی که در برابر آنچه از آن نهی شده بودند سرکشی کردند، به آنها گفتیم: «به شکل میمونهایی طردشده در آیید!»
پرسش‌های پرتکرار
اصحاب سبت چه قومی بودند؟
قومی از بنیاسرائیل در شهری ساحلی که خداوند روز شنبه را بر آنها مقدس ساخته بود؛ قرآن در سوره بقره و اعراف از آزمون صید آنان در این روز سخن میگوید.
عذاب مسخ چه بود؟
قرآن میفرماید به آنان گفتیم موجوداتی خوار و رانده باشید؛ بنا بر تفسیر مشهور، به شکل حیواناتی خوار و رانده دگرگون شدند؛ ظاهر آیه، تحقیر و دگرگونیِ کیفری است و جزئیات شکل آن به روایات واگذار شده است.
چرا گروه نصیحت‌کننده عذاب شدند؟
شدند؟ نه؛ بنا بر ظاهر آیات و تفاسیر، عذاب دامن کسانی را گرفت که سرکشی کردند و نصیحت را برنمی‌تافتند؛ قرآن این واقعه را برجسته می‌کند تا مایه عبرت مسلمانان باشد.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.