با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
آیات والدین در قرآن، احسان به پدر و مادر را بلافاصله پس از بندگی خدا قرار داده‌اند؛ جایگاهی که نشان می‌دهد حق والدین در سلسله‌مراتب ارزش‌های الهی در ردیف توحید است. قرآن با تصویر ماندگاری از رنجهای مادر، سپاس او را واجب و دعای «رب ارحمهما» را به بندگان آموخته است.
آیات کلیدی
- «وقضی ربک ألا تعبدوا إلا إیاه وبالوالدین إحسانا» در سورهی اسراء، آیه ۲۳؛ احسان به والدین در کنار توحید.
- «لا تقل لهما أفٍ ولا تنهرهما وقل لهما قولاً کریما» در سورهی اسراء، آیه ۲۳؛ ممنوعیت کوچک‌ترین بی‌ادبی و فرمان زبان بزرگوارانه.
- «واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما کما ربیانی صغیرا» در سورهی اسراء، آیه ۲۴؛ فروتنی محبت‌آمیز و دعا برای آن دو.
- «ووصینا الإنسان بوالدیه حملته أمه وهناً علی وهنٍ وفصاله فی عامین» در سورهی لقمان، آیه ۱۴؛ تصویر رنج مادر.
- «وإن جاهداک علی أن تشریک بی... فلا تطعهما وصاحبهما فی الدنیا معروفا» در سورهی لقمان، آیه ۱۵؛ حدّ اطاعت: نه در معصیت خدا.
پیام‌های اصلی
- احسان به والدین فرع بندگی خداست و حتی گفتن «اف» به آنان ممنوع شده است.
- مادر به سبب بارداری سخت و دو سال شیردهی، جایگاهی مضاعف در سپاس دارد.
- اطاعت از والدین مطلق نیست؛ در معصیت خدا اطاعت نمی‌شود اما همراهی نیکو باقی است.
- دعا برای والدین، دِین فرزند است و هیچ جبران مادی‌ای جای آن را نمی‌گیرد.
کاربرد در زندگی
- با پدر و مادر سالمند، آهسته‌تر و محبت‌آمیزتر از کودکی‌مان سخن بگوییم.
- نیازهای روحی آنان را جدی بگیریم؛ حضور و گفت‌وگو در کنار کمک مالی.
- برای پدر و مادر، زنده یا درگذشته، هر روز دعا کنیم.
- الگوی رفتار خود با والدین را از آیات قرآن انتخاب کنیم، نه از آداب بی‌توجه جامعه.
حکمت و فلسفه
آیه‌ی ۲۴ سورهی اسراء زیباترین معامله‌ی عاطفی قرآن است: فرزند با یاد پرورش کودکی، از خدا برای پدر و مادرش رحمت می‌خواهد؛ گویی قرآن می‌گوید راه بازگرداندن دِین محبت، خودِ محبت و دعاست، نه هیچ جبران مادی.
آیات قرآن در این باب
۞ وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوٓا۟ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَٰنًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ ٱلْكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّۢ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًۭا كَرِيمًۭا
و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید! هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار! و بر آنها فریاد مزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو!
وَٱخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِى صَغِيرًۭا
و بالهای تواضع خویش را از محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر! و بگو: «پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده!»
وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُۥ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍۢ وَفِصَٰلُهُۥ فِى عَامَيْنِ أَنِ ٱشْكُرْ لِى وَلِوَٰلِدَيْكَ إِلَىَّ ٱلْمَصِيرُ
و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‌ای را متحمّل می‌شد)، و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد؛ (آری به او توصیه کردم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر بجا آور که بازگشت (همه شما) به سوی من است!
وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌۭ فَلَا تُطِعْهُمَا ۖ وَصَاحِبْهُمَا فِى ٱلدُّنْيَا مَعْرُوفًۭا ۖ وَٱتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَىَّ ۚ ثُمَّ إِلَىَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ
و هرگاه آن دو، تلاش کنند که تو چیزی را همتای من قرار دهی، که از آن آگاهی نداری (بلکه می‌دانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو، در دنیا به طرز شایسته‌ای رفتار کن؛ و از راه کسانی پیروی کن که توبه‌کنان به سوی من آمده‌اند؛ سپس بازگشت همه شما به سوی من است و من شما را از آنچه عمل می‌کردید آگاه می‌کنم.
روایات مرتبط
رِضَى الرَّبِّ فِي رِضَى الْوَالِدِ، وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ
خشنودی پروردگار در خشنودی پدر، و خشم پروردگار در خشم پدر است.
الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ
بهشت زیر پای مادران است.
پرسش‌های پرتکرار
جایگاه والدین در قرآن چگونه است؟
احسان به آنان بلافاصله پس از فرمان توحید در سورهی اسراء، آیه ۲۳ آمده است؛ نشانهی جایگاه بیمانندشان.
اگر والدین به گناه فرمان دهند چه باید کرد؟
سورهی لقمان، آیه ۱۵ اطاعت در معصیت خدا را نمیپذیرد اما همراهی نیکو با والدین را در همین حال واجب میشمارد.
آیا قرآن برای مادر جایگاه ویژهای قائل است؟
بله؛ سورهی لقمان، آیه ۱۴ و سورهی احقاف، آیه ۱۵ رنجهای بارداری و شیردهی مادر را یاد میکنند و سپاس او را بر عهدهی فرزند میگذارند.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.