قرآن داستان جایگاه آدم در بهشت، ممنوعیت یک درخت، سوگند دروغین شیطان و لغزش انسان و همسرش را روایت می‌کند و سپس درس بزرگ داستان را نشان میدهد: توبه، بنده را به آغاز راه بازمی‌گرداند.
روایت
خداوند آدم را آفرید و او را شایسته سکونت در بهشت ساخت و به او و همسرش فرمود: ای آدم، تو و همسرت در بهشت ساکن شوید و از نعمتهای آن هر جا خواستید فراوان بخورید؛ اما به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید بود.
شیطان که از پیش‌تر در برابر آدم سرکشی کرده و از رحمت خداوند رانده شده بود، وسوسه خود را آغاز کرد و برای آدم و همسرش آشکار ساخت که از عورت‌هایشان پوشیده شده بود و گفت پروردگارتان شما را از این درخت منع نکرده مگر برای آنکه فرشته شوید یا از جاودانگان شوید.
او برای آنان سوگند یاد کرد که از خیرخواهان آشکار شما هستم و با وعده جاودانگی و فرشته شدن، آرزوی دراز را در دلشان افروزید. این وسوسه پیوسته، سرانجام آن دو را فریفت و از جایگاه بلندشان به پایین کشید.
چون از درخت چشیدند، عورت‌هایشان بر آنان آشکار شد و برگ‌های بهشت را بر خود دوختند. آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد و خداوند توبه او را پذیرفت؛ زیرا او توبه‌پذیر و مهربان است. این در حالی است که ابلیس از لغزش خود روی نگرداند و سرکشی خود را جاودانه کرد.
خداوند به آن دو فرمود که از بهشت فرود آیید و دشمنی میان شما و شیطان پایدار خواهد بود؛ اما راه بازگشت بسته نیست. آدم و همسرش با پذیرش خطا گفتند: پروردگار ما، ما به خود ستم کردیم و اگر تو ما را نبخشی و بر ما رحمت نکنی، از زیانکارانیم؛ و این جمله، سرآغاز زندگی انسان روی زمین با تجربه توبه و امید بود.
درس‌ها و پیام‌ها
- دشمنی شیطان با فرزند آدم جاودانه است و وسوسه او همیشه از راه آرزوهای دراز و وعده‌های دروغین می‌آید.
- تفاوت آدم و ابلیس در پاسخ به لغزش بود؛ آدم بازگشت و ابلیس تکبر ورزید؛ پس سرنوشت انسان با توبه‌اش رقم می‌خورد نه با لغزشش.
- مسئولیت‌پذیری در برابر خطا، نخستین قدم بازگشت است؛ آدم به جای سرزنش دیگری، ستم خویش را اعتراف کرد.
- دروغ سوگند خوردن، قدیمی‌ترین شیوه فریب است؛ آدمیزاد باید سخن وسوسه‌گر را با معیار وحی بسنجد.
- همنشینی ناآگاهانه با خطر، انسان را به لغزش می‌کشاند؛ دور ماندن از درخت ممنوعه، خودِ احتیاط است.
- فرود آمدن به زمین، تبعید نیست؛ آغاز تکلیف، آزمون و پرورش انسان برای زندگی بزرگ‌تر است.
آیات قرآن در این باب
وَقُلْنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ ٱلْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ
و گفتیم: «ای آدم! تو با همسرت در بهشت سکونت کن؛ و از (نعمتهای) آن، از هر جا می‌خواهید، گوارا بخورید؛ (اما) نزدیک این درخت نشوید؛ که از ستمگران خواهید شد.
فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيْطَٰنُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّۭ ۖ وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّۭ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٍۢ
پس شیطان موجب لغزش آنها از بهشت شد؛ و آنان را از آنچه در آن بودند، بیرون کرد. و (در این هنگام) به آنها گفتیم: «همگی (به زمین) فرود آیید! در حالی که بعضی دشمن دیگری خواهید بود. و برای شما در زمین، تا مدت معینی قرارگاه و وسیله بهره برداری خواهد بود.»
فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٍۢ فَتَابَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ
سپس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت داشت؛ (و با آنها توبه کرد.) و خداوند توبه او را پذیرفت؛ چرا که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت لغزش آدم (ع) با نافرمانی ابلیس چیست؟
لغزش آدم از سر فراموشی و وسوسه بود و بلافاصله به توبه و اعتراف انجامید؛ اما ابلیس از سر تکبر سرکشی کرد و گناه خود را جاودانه کرد و از رحمت خدا رانده شد.
آیا فرود آمدن آدم به زمین کیفر بود؟
بنا بر ظاهر قرآن، این فرود بخشی از تقدیر الهی برای زندگی و تکلیف انسان روی زمین بود و پس از پذیرش توبه آدم صورت گرفت؛ پس مایه خوار نیست.
قرآن مسئولیت این لغزش را بر عهده چه کسی میگذارد؟
قرآن وسوسه و فریب را از شیطان میداند و خطا را به هر دو یعنی آدم و همسرش نسبت میدهد و مسئولیت را بر یک فرد منفرد سنگین نمیکند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.