آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف بخل و خسیسی
بخل یعنی خودداری از انفاق در جایی که حقّ و نیاز و توانگری وجود دارد، و خسیسی چهره‌ی شدیدتر همین رذیلت است که حتی در کوچک‌ترین هزینه‌های ضروری نیز جاری میشود. بخیل از تهی شدن دارایی می‌هراسد و همین هراس، برکت را از مال او می‌گیرد و مردم را از او می‌راند. قرآن این صفت را نقیض سخاوت می‌داند و وسوسه‌ی فقر را از نیرنگ‌های شیطان می‌شمارد که مؤمن را از انفاق باز می‌دارد.
نشانه‌ها و مظاهر
- نگرانی دائمی از کم شدن مال، تا آنجا که انفاق‌های واجب و مستحبی را به تعویق می‌اندازد یا به‌کلی کنار می‌گذارد
- گشودن دست برای خواسته‌های شخصی و سخت‌گیری در خرج خانواده، مهمان و نیازمندان
- حسرت و پشیمانی پس از هر بخشش، و یادآوری مکرر نعمت‌هایی که به دیگری داده است
راه درمان و اصلاح
- آغاز با گام‌های کوچک: تعیین سهمی کم اما ثابت از درآمد برای صدقه، تا نفس به دادن عادت کند
- اندیشیدن به این حقیقت قرآنی که مال واقعی انسان همان است که در راه خدا انفاق کند و باقی آن برای دیگران می‌ماند
- هم‌نشینی با سخاوتمندان و الگوگیری از سیره‌ی پیشوایان دین در بخشندگی و مهمان‌داری
آثار و پیامدها
- قطع محبت خانواده و مردم و انزوای اجتماعی بخیل؛ کسی که فقط می‌گیرد و نمی‌دهد، دوستی نمی‌یابد
- برکنار شدن از برکت مال و فرورفتن در اضطراب و دلهره‌ی همیشگی از آینده
- کیفر سخت روز قیامت؛ به تصریح قرآن، مال بازداشته‌شده در آن روز همچون طوقی بر گردن صاحبش نهاده میشود
آیات قرآن در این باب
ٱلشَّيْطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِٱلْفَحْشَآءِ ۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةًۭ مِّنْهُ وَفَضْلًۭا ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ
شیطان، شما را (به هنگام انفاق،) وعده فقر و تهیدستی می‌دهد؛ و به فحشا (و زشتیها) امر می‌کند؛ ولی خداوند وعده «آمرزش» و «فزونی» به شما می‌دهد؛ و خداوند، قدرتش وسیع، و (به هر چیز) داناست. (به همین دلیل، به وعده‌های خود، وفا می‌کند.)
وَلَا يَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ هُوَ خَيْرًۭا لَّهُم ۖ بَلْ هُوَ شَرٌّۭ لَّهُمْ ۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا۟ بِهِۦ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ ۗ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌۭ
کسانی که بخل می‌ورزند، و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده، انفاق نمی‌کنند، گمان نکنند این کار به سود آنها است؛ بلکه برای آنها شر است؛ بزودی در روز قیامت، آنچه را نسبت به آن بخل ورزیدند، همانند طوقی به گردنشان می‌افکنند. و میراث آسمانها و زمین، از آن خداست؛ و خداوند، از آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت بخل با مدیریت مالی و صرفهجویی چیست؟
صرفهجویی، نظم در مصرف برای پاسخ به نیازهای واقعی است؛ اما بخل خودداری از انفاق در جای حق آن همراه با توانگری است. معیار تشخیص، ترک تکلیف است نه کمخرجی سنجیده.
آیا درمان بخل یکشبه ممکن است؟
خیر؛ این رذیلت ریشهای طولانی دارد و تنها با تمرین پیوستهی انفاق، تذکر روزانه و همراهی با اهل بخشش بهتدریج از دل کنده میشود.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه میشود.