پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
کفران یعنی ناسپاسی و پوشاندن نعمت؛ آن‌گاه که انسان موهبت خدا را درمی‌یابد اما سپاس آن را به انکار و بهکاریگیری ناروا بدل می‌کند. قرآن کفران نعمت را سرآغاز زوال برکت و امنیت می‌داند.
معناشناسی
- کفر در اصل به معنای پوشاندن است؛ ناسپاسِ نعمت، روی نعمت را می‌پوشاند و گویی آن را نمی‌بیند
- کفران ضد شکر است؛ سپاس، اقرار به بخشندگی منعم است و ناسپاسی، فراموشی یا انکار او
- کفران هم نعمتهای مادی را در بر می‌گیرد و هم معنوی را؛ از تن درستی و امنیت تا ایمان و کتاب خدا
کاربرد در قرآن
- خداوند بشارت و هشدار می‌دهد: اگر سپاس گویید بر شما می‌افزایم و اگر ناسپاسی کنید، کیفر من سخت است
- مَثَل شهری امن و آسوده را می‌زند که روزی فراوان داشت؛ چون نعمت خدا را ناسپاسی کرد، به گرسنگی و هراس افتاد
- قرآن از ذکر خدا همراه سپاسگزاری فرمان می‌دهد و از ناسپازی برحذر می‌دارد
پیام عملی
- ناسپاسی نعمت را نمی‌سوزاند اما برکت آن را می‌رباید؛ ماندگاری موهبتها در پیوند با شکر است
- نگاه خود را از «حقِ من» به «موهبتِ او» تغییر دهیم؛ همین تغییر نگاه، نیمی از سپاس است
- ناسپاسی دیگران بهانه‌ی ناسپاسی ما نشود؛ هر کس پاسخ‌گوی سپاس نعمتهای خویش است
حکمت و فلسفه
نعمت با شکر، مسافری ماندگار است و با کفران، رهگذری گذرا؛ هر چه سپاس افزون شود، خدا راه‌های فزونی را می‌گشاید.
آیات قرآن در این باب
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ ۖ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى لَشَدِيدٌۭ
و (همچنین به خاطر بیاورید) هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت: «اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود؛ و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است!»
وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًۭا قَرْيَةًۭ كَانَتْ ءَامِنَةًۭ مُّطْمَئِنَّةًۭ يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًۭا مِّن كُلِّ مَكَانٍۢ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلْجُوعِ وَٱلْخَوْفِ بِمَا كَانُوا۟ يَصْنَعُونَ
خداوند (برای آنان که کفران نعمت می‌کنند،) مثلی زده است: منطقه آبادی که امن و آرام و مطمئن بود؛ و همواره روزیش از هر جا می‌رسید؛ امّا به نعمتهای خدا ناسپاسی کردند؛ و خداوند به خاطر اعمالی که انجام می‌دادند، لباس گرسنگی و ترس را بر اندامشان پوشانید!
فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِى وَلَا تَكْفُرُونِ
پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم! و شکر مرا گویید و (در برابر نعمتهایم) کفران نکنید!
۞ أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ بَدَّلُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ كُفْرًۭا وَأَحَلُّوا۟ قَوْمَهُمْ دَارَ ٱلْبَوَارِ
آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را به کفران تبدیل کردند، و قوم خود را به سرای نیستی و نابودی کشاندند؟!
روایات مرتبط
مَنْ لَا يَشْكُرُ النَّاسَ لَا يَشْکُرُ اللَّهَ
هرکس به مردم شکر نمی‌کند، به خدا شکر نمی‌کند.
مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ
هرکه شکر نعمت‌دهنده‌ی مخلوق را نزند، شکر خدا را نزده
پرسش‌های پرتکرار
نشانههای کفران نعمت چیست؟
فراموشی بخشنده، به شمردن نداشتهها، بهکاریگیری ناروای موهبتها و حسادت به نعمت دیگران از نشانههای آن است.
آیا ناسپاسی به زوال نعمت می‌انجامد؟
قرآن در مَثَل شهر امن، ناسپاسی را سرآغاز گرسنگی و ترس دانسته و استمرار نعمت را به شکر پیوند زده است.
چگونه از کفران نعمت در امان بمانیم؟
شناخت نعمت، یاد بخشنده، سپاس زبانی و عملی و بهکارگیری هر موهبت در راه خشنودی خدا، درمان ناسپاسی است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.