آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
دانش مکی و مدنی، سوره‌ها و آیات قرآن را از نظر زمان و مکان نزول به دو دوره‌ی پیش از هجرت و پس از آن تقسیم می‌کند. این دانش از کهن‌ترین شاخه‌های علوم قرآن است و زمینه‌ی تاریخی هر بخش از وحی را روشن می‌سازد. معیار مشهور میان عالمان، هجرت پیامبر از مکه به مدینه است؛ هر آیه‌ای که پیش از آن فرود آمده باشد مکی و پس از آن مدنی شمرده میشود.
معیارهای سه‌گانه
- معیار زمانی: پیش یا پس از هجرت پیامبر
- معیار مکانی: نزول در مکه یا مدینه و پیرامون آن
- معیار مخاطبی: خطاب به اهل مکه یا جامعه‌ی مدینه
- هر سه معیار در بیشتر آیات هم‌نتیجه‌اند اما همیشه یکی نیستند
نشانه‌های سورههای مکی
- آیات کوتاه و لحن برانگیزاننده و تکان‌دهنده
- تمرکز بر توحید، معاد و نبرد با بت‌پرستی
- گزارش زندگی انبیای پیشین و سرگذشت اقوام گذشته
- خطاب «یا ایها الناس» بیشتر در سورههای مکی آمده است
نشانه‌های سورههای مدنی
- آیات بلندتر و طرح گسترده‌ی احکام عبادی و اجتماعی
- بیان احکام جهاد، حدود، معاملات و خانواده
- گفت‌وگو با اهل کتاب؛ یهود و نصاری
- خطاب «یا ایها الذین آمنوا» ویژه‌ی دوره‌ی مدینه است
کارکردهای این دانش
- درک سیر تحول دعوت اسلامی از ساختن ایمان تا ساختن جامعه
- یاری به فهم آیات با شأن نزول و مقتضیات هر مقطع
- بهره‌گیری در بحث ناسخ و منسوخ و تاریخ احکام
حکمت و فلسفه
شناخت مکی و مدنی نقشه‌ی سیر تربیتی قرآن را پیش چشم می‌گذارد: نخست ایمان می‌سازد و سپس تمدن.
آیات قرآن در این باب
وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلْنَٰهُ مُبَارَكٌۭ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلْقُرَىٰ وَمَنْ حَوْلَهَا ۚ وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۖ وَهُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ
و این کتابی است که ما آن را نازل کردیم؛ کتابی است پربرکت، که آنچه را پیش از آن آمده، تصدیق می‌کند؛ (آن را فرستادیم تا مردم را به پاداشهای الهی، بشارت دهی،) و تا (اهل) امّ‌القری [= مکّه] و کسانی را که گرد آن هستند، بترسانی! (یقین بدان) آنها که به آخرت ایمان دارند، به آن ایمان می‌آورند؛ و بر نمازهای خویش، مراقبت می کنند!
وَكَذَٰلِكَ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ قُرْءَانًا عَرَبِيًّۭا لِّتُنذِرَ أُمَّ ٱلْقُرَىٰ وَمَنْ حَوْلَهَا وَتُنذِرَ يَوْمَ ٱلْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ فَرِيقٌۭ فِى ٱلْجَنَّةِ وَفَرِيقٌۭ فِى ٱلسَّعِيرِ
و این گونه قرآنی عربی [= فصیح و گویا] را بر تو وحی کردیم تا «امّ‌القری» [= مکّه] و مردم پیرامون آن را انذار کنی و آنها را از روزی که همه خلایق در آن روز جمع می‌شوند و شکّ و تردید در آن نیست بترسانی؛ گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان!
كَمَآ أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًۭا مِّنكُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْكُمْ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا۟ تَعْلَمُونَ
همان‌گونه (که با تغییر قبله، نعمت خود را بر شما کامل کردیم،) رسولی از خودتان در میان شما فرستادیم؛ تا آیات ما را بر شما بخواند؛ و شما را پاک کند؛ و به شما، کتاب و حکمت بیاموزد؛ و آنچه را نمی‌دانستید، به شما یاد دهد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا سورهی مکی میتواند آیههای مدنی داشته باشد؟
بله؛ مکی و مدنی بودن به بیشترِ آیات هر سوره سنجیده میشود و در سورههای مکی آیههایی مدنی و برعکس نیز دیده میشود.
شمار سورههای مکی و مدنی چقدر است؟
از یکصد و چهارده سوره، حدود هشتاد و شش سوره مکی و حدود بیست و هشت سوره مدنی شمرده شده است؛ البته شمارش‌های اندکی متفاوت‌اند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه میشود.