با رویکرد اهل‌بیت (ع) و استناد به قرآن و روایات، این موضوع را بررسی می‌کنیم.
تعریف
«معروف» هر کار نیک و پسندیده‌ای است که عقل و شرع آن را می‌شناسند و میان مردم شناخته و پذیرفته است و «منکر» هر کردار زشت و ناپسندی است که فطرت سلیم و دین از آن روی می‌گردانند. فرمان به معروف و نهی از منکر، تکلیفی اجتماعی در قرآن است که پیکر جامعه‌ی مؤمنان را زنده نگه می‌دارد و آن را از فروپاشی اخلاقی و انحراف دسته‌جمعی بازمی‌دارد.
معناشناسی
- «معروف» از «عرف» به معنای شناخته‌شده است؛ چنان‌که نیکی چون به دل می‌نشیند که گویی همگان آن را می‌شناسند و به آن اعتراف دارند.
- «منکر» از «نکر» به معنای ناشناخته و زشت است؛ بدی چیزی است که فطرت از آن بیگانه است و عقل سلیم آن را نمی‌پذیرد.
- این دو مفهوم معیار مشترک عقل، شرع و فطرت‌اند و بر همین اساس قرآن فرمان به معروف را «دعوت به خیر» تعریف کرده است.
کاربرد در قرآن
- قرآن فرمان می‌دهد که از میان شما گروهی باشند که به نیکی فراخوانند و به معروف فرمان دهند و از منکر بازدارند (سورهی آل‌عمران، آیهی ۱۰۴).
- امت مسلمانان بدین‌سبب برترین امت‌ها شمرده شده که به معروف فرمان می‌دهند و از منکر بازمی‌دارند (سورهی آل‌عمران، آیهی ۱۱۰).
- لقمان به فرزندش به اقامه‌ی نماز، فرمان به معروف، نهی از منکر و صبر بر رنج‌ها سفارش کرد (سورهی لقمان، آیهی ۱۷).
پیام عملی
- امر به معروف را با روش نرم و خردورزانه آغاز کنیم؛ دعوت به خیر همراه با خشونت، نتیجه‌ی معکوس دارد.
- پیش از دعوت دیگران، خود به معروف گردن نهیم؛ ناسازگاری گفتار با کردار، اثر دعوت را از میان می‌برد.
- در نهی از منکر به مراحل آن از اظهار ناخشنودی قلبی تا اقدام عملی پایبند باشیم و از آستانه‌ی توان خود فراتر نرویم.
حکمت و فلسفه
جامعه‌ای که فرمان به معروف را رها کند، به‌تدریج بدی‌ها در آن معمول و نیکی‌ها ناشناخته می‌شوند.
آیات قرآن در این باب
وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌۭ يَدْعُونَ إِلَى ٱلْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ ۚ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ
باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند.
كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ ۗ وَلَوْ ءَامَنَ أَهْلُ ٱلْكِتَٰبِ لَكَانَ خَيْرًۭا لَّهُم ۚ مِّنْهُمُ ٱلْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ
شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریده شده‌اند؛ (چه اینکه) امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل کتاب، (به چنین برنامه و آیین درخشانی،) ایمان آورند، برای آنها بهتر است! (ولی تنها) عده کمی از آنها با ایمانند، و بیشتر آنها فاسقند، (و خارج از اطاعت پروردگار)
يَٰبُنَىَّ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ وَأْمُرْ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱنْهَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَ ۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ ٱلْأُمُورِ
پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهی از منکر کن، و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است!
وَٱلْمُؤْمِنُونَ وَٱلْمُؤْمِنَٰتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَآءُ بَعْضٍۢ ۚ يَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤْتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَيُطِيعُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ ۚ أُو۟لَٰٓئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ ٱللَّهُ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ
مردان و زنان باایمان، ولیّ (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، و نهی از منکر می‌کنند؛ نماز را برپا می‌دارند؛ و زکات را می‌پردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند؛ بزودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرارمی‌دهد؛ خداوند توانا و حکیم است!
پرسش‌های پرتکرار
شرایط امر به معروف و نهی از منکر چیست؟
آگاهی از موضوع، احتمال اثرگذاری، آغاز با ملایمترین روش و پرهیز از مفسدهی بزرگتر از شرایط اصلی آن است؛ همچنین خودِ فرماندهنده نباید مرتکب همان منکر باشد.
آیا زنان نیز در این وظیفه شریکاند؟
بله؛ قرآن در آیهی ۷۱ سورهی توبه، مؤمنان و مؤمنات را یکسان به فرمان به معروف و نهی از منکر توصیف کرده است.
منبع اصلی این نوشتار قرآن کریم و روایات اهل‌بیت (ع) است؛ برای مطالعه‌ی بیشتر، لینک‌های مرتبط را ببینید.