این پرسش یکی از پرسش‌های پرتکرار فارسی‌زبانان است؛ بیایید پاسخ آن را دقیق بررسی کنیم.
تعریف
نسخ به معنای برداشتن و زدودن حکمی شرعی است که پیش‌تر با خطاب الهی مقرر شده و جایگزینی آن با حکمی تازه است؛ آیه‌ی حاکم جدید «ناسخ» و آیه‌ی حکم پیشین «منسوخ» خوانده می‌شود. این پدیده بازتاب تربیت تدریجی جامعهی اسلامی در دوره‌ی نبوت است و با دگرگونی در اراده‌ی خداوند بی‌ارتباط است. شمار آیات منسوخ میان عالمان فریقین اختلافی بسیار دارد.
شرایط تحقق نسخ
- دو خطاب شرعی متعارض در دو زمان
- متأخر بودن خطاب دوم از نخستین
- ناتوانی از جمع میان دو حکم
اقسام نسخ
- نسخ حکم با بقای تلاوت؛ رایج‌ترین گونه
- نسخ حکم و تلاوت با هم
- نسخ تلاوت بدون حکم
- تفاوت نسخ با تخصیص و تقیید
نمونه‌های مورد بحث
- ثبات ده جنگجو در برابر صد دشمن
- تخفیف بعدی به دو نفر در برابر ده
- تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه
دیدگاه‌ها درباره‌ی گستره
- برخی اهل سنت شمار را بسیار دانسته‌اند
- شیخ طوسی مواردی محدودتر پذیرفته است
- سید مرتضی دامنه‌ی نسخ را بسیار تنگ شمرد
حکمت و فلسفه
نسخ نشان می‌دهد شریعت برنامه‌ای مرحله‌ای و تربیتی است و احکام به تناسب رشد جامعهی بشری دگرگون می‌شوند.
آیات قرآن در این باب
۞ مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍۢ مِّنْهَآ أَوْ مِثْلِهَآ ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
هر حکمی را نسخ کنیم، و یا نسخ آن را به تأخیر اندازیم، بهتر از آن، یا همانند آن را می‌آوریم. آیا نمی‌دانستی که خداوند بر هر چیز توانا است؟!
وَإِذَا بَدَّلْنَآ ءَايَةًۭ مَّكَانَ ءَايَةٍۢ ۙ وَٱللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓا۟ إِنَّمَآ أَنتَ مُفْتَرٍۭ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
و هنگامی که آیه‌ای را به آیه دیگر مبدّل کنیم [= حکمی را نسخ نماییم] -و خدا بهتر می‌داند چه حکمی را نازل کند- آنها می‌گویند: «تو افترا می‌بندی!» امّا بیشترشان (حقیقت را) نمی‌دانند!
ٱلْـَٰٔنَ خَفَّفَ ٱللَّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًۭا ۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّا۟ئَةٌۭ صَابِرَةٌۭ يَغْلِبُوا۟ مِا۟ئَتَيْنِ ۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌۭ يَغْلِبُوٓا۟ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ
هم اکنون خداوند به شما تخفیف داد، و دانست که در شما ضعفی است؛ بنابراین، هرگاه یکصد نفر با استقامت از شما باشند، بر دویست نفر پیروز می‌شوند؛ و اگر یکهزار نفر باشند، بر دو هزار نفر به فرمان خدا غلبه خواهند کرد! و خدا با صابران است!
پرسش‌های پرتکرار
آیا نسخ به معنای پشیمانی خداوند از حکمی است؟
خیر؛ نسخ تغییر مقتضیات زمانه است و حکم تازه یا همانند آن یا بهتر از آن خواهد بود، چنان‌که سوره‌ی بقره می‌فرماید.
چرا خداوند حکم نهایی را از آغاز نازل نکرد؟
چون جامعهی نخستین مسلمانان توان تحمل احکام سنگین را نداشت و تدریج، کلید تربیت و پذیرش همگانی بود.
خواندنِ یک‌باره کافی نیست؛ بازگشت به این نکته‌ها در تجربه‌ی روزمره، تفاوت‌ساز است.