اهل دهکده‌ای ساحلی از بنی‌اسرائیل، شکار ماهی را در روز سبت بر خود حرام کرده بودند اما ماهیها در همان روز آشکارا به سویشان می‌آمدند و در روزهای دیگر غایب بودند. گروهی با دور زدن حکم خدا به وسیله‌ی حوضچه‌ها و دریچه‌ها، خود را در معرض کیفر دگرگونی قرار دادند.
روایت
در میان بنی‌اسرائیل، دهکده‌ای ساحلی قرار داشت که خداوند روز سبت را برای آنان روز قدس قرار داده و شکار را در آن نهی کرده بود. به آزمونی الهی، ماهیها در روز سبت آشکار و روان روی آب می‌آمدند و در روزهای دیگر پیدا نمی‌شدند. این وضعیت شگفت، ایمان اهل شهر را به محکی جدی کشید.
گروهی از ساکنان، حرص بر آنچه ممنوع شده بود بر خود غلبه دادند و راهی برای دور زدن حکم خدا جست‌وجو کردند. آنان در آستانه‌ی روز سبت دریچه‌ها و حوضچه‌هایی در آب آماده می‌کردند تا ماهیان در آن روز در آنها جای گیرند و روز پس از سبت، آنها را بیرون میکشیدند. با این حیله، در ظاهر حکم را پاس می‌داشتند و در باطن، تماماً عصیان می‌کردند.
گروهی از اهل ایمان، عاملان این فساد را بازمی‌داشتند و دسته‌ای دیگر می‌پرسیدند چرا قومی را پند می‌دهید که خدا هلاکشان می‌کند یا عذابی سخت به آنان می‌رساند. پنددهندگان گفتند که این کار، عذری است نزد پروردگارتان و چه بسا که آنان پروا پیشه کنند. این گفت‌وگو، مسئولیت اجتماعی مؤمنان در برابر گناه آشکار را روشن می‌سازد.
هنگامی که گنهکاران پندها را فراموش کردند و بر عصیان خود اصرار ورزیدند، فرمان کیفر الهی نازل شد. خداوند آنان را به میمونهای راندهشده و خوار دگرگون کرد و پرهیزگارانی را که از منکر نهی می‌کردند، نجات داد. قرآن از این قصه به‌عنوان زنده‌ترین درس درباره‌ی جدی بودن حدود الهی یاد می‌کند و از دور زدن شریعت با ترفند برحذر می‌دارد.
درس‌ها و پیام‌ها
- دور زدن احکام الهی با حیله و ترفند، در حکم نقض آشکار آن است و کیفر سخت دارد.
- نهی از منکر حتی هنگامی که بی‌اثر می‌نماید، وظیفه‌ای الهی و مایه‌ی عذر و نجات است.
- حرص و هوس، چشم انسان را از دیدن عاقبت کار می‌بندد و آزمون‌های خدا همواره جدی است.
آیات قرآن در این باب
وَسْـَٔلْهُمْ عَنِ ٱلْقَرْيَةِ ٱلَّتِى كَانَتْ حَاضِرَةَ ٱلْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِى ٱلسَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًۭا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ ۙ لَا تَأْتِيهِمْ ۚ كَذَٰلِكَ نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا۟ يَفْسُقُونَ
و از آنها درباره (سرگذشت) شهری که در ساحل دریا بود بپرس! زمانی که آنها در روزهای شنبه، تجاوز (و نافرمانی) خدا می‌کردند؛ همان هنگام که ماهیانشان، روز شنبه (که روز تعطیل و استراحت و عبادت بود، بر سطح آب،) آشکار می‌شدند؛ امّا در غیر روز شنبه، به سراغ آنها نمی‌آمدند؛ این چنین آنها را به چیزی آزمایش کردیم که نافرمانی می‌کردند!
فَلَمَّا عَتَوْا۟ عَن مَّا نُهُوا۟ عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ
(آری،) هنگامی که در برابر آنچه از آن نهی شده بودند سرکشی کردند، به آنها گفتیم: «به شکل میمونهایی طردشده در آیید!»
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعْتَدَوْا۟ مِنكُمْ فِى ٱلسَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ
به طور قطع از حال کسانی از شما، که در روز شنبه نافرمانی و گناه کردند، آگاه شده‌اید! ما به آنها گفتیم: «به صورت بوزینه‌هایی طردشده درآیید!»
پرسش‌های پرتکرار
حیلهی اهل این دهکده در چه بود؟
آنان بهجای شکار مستقیم در روز سبت، با ساختن دریچه و حوضچه، ماهیها را در آن روز در دام مینشاندند و روز بعد بیرون میکشیدند تا در ظاهر حکم را نقض نکرده باشند.
کیفر اصحاب سبت چه شد؟
قرآن میگوید به سبب سرکشی و اصرار بر نافرمانی، به میمونهای خوار و راندهشده دگرگون شدند و نجاتیافتگان، همان نهیکنندگان از منکر بودند.
سخن پایانی آنکه این موضوع را نباید فقط «بدانیم»؛ قرار دادن آن در زندگی روزمره، مغز تن است.