پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
مجمل سخنی است که دلالت آن به سبب اشتراک لفظی یا فشردگی، روشن نیست و برای فهمیده‌شدن به بیان بیشتر نیاز دارد؛ مبین بیان گشاینده‌ای است که ابهام را می‌زداید. در قرآن، فرمان‌هایی مانند «أقیموا الصلاة» به‌صورت مجمل آمده و خداوند پیامبر را به تبیین این‌گونه فرمان‌ها مأمور کرده است؛ از این‌رو سنت نبوی و سخنان ائمه، بیان‌گر مجملات قرآن شمرده میشود. این دانش، پیوند ناگسستنی کتاب و سنت را به نمایش می‌گذارد.
علل ایجاز و اجمال
- گنجایش معانی فراوان در متن کوتاه
- کارآیی یک متن برای روزگاران گوناگون
- نیاز پیوسته‌ی امت به زبان ناطق وحی
راه‌های ابهام‌زدایی
- تبیین پیامبر به فرمان خداوند
- توضیح ائمه‌ی اطهار در سیره و سخن
- جمع میان آیات و بهره‌گیری از قرائن
نمونه‌های قرآنی
- امر به نماز بدون جزئیات رکعات
- امر به زکات بدون بیان نصاب‌ها
- مناسک حج و تفصیل آن در سنت
پیامد نادیده گرفتن مبین
- ماندن جزئیات احکام در ابهام
- رواج تفسیر به رأی و سلیقه
- آسیب به وحدت عملی مسلمانان
حکمت و فلسفه
اجمال سنجیده‌ی قرآن از سر حکمت است تا کتاب آسمانی همیشه به زبان ناطق خود نیاز داشته باشد و این پیوند، پایدار بماند.
آیات قرآن در این باب
بِٱلْبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِ ۗ وَأَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
(از آنها بپرسید که) از دلایل روشن و کتب (پیامبران پیشین آگاهند!) و ما این ذکر [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی؛ و شاید اندیشه کنند!
وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرْكَعُوا۟ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ
و نماز را بپا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه رکوع کنندگان رکوع کنید (و نماز را با جماعت بگزارید)!
فَإِذَا قَضَيْتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ قِيَٰمًۭا وَقُعُودًۭا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمْ ۚ فَإِذَا ٱطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ ۚ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتْ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ كِتَٰبًۭا مَّوْقُوتًۭا
و هنگامی که نماز را به پایان رساندید، خدا را یاد کنید؛ ایستاده، و نشسته، و در حالی که به پهلو خوابیده‌اید! و هرگاه آرامش یافتید (و حالت ترس زایل گشت)، نماز را (به طور معمول) انجام دهید، زیرا نماز، وظیفه ثابت و معیّنی برای مؤمنان است!
پرسش‌های پرتکرار
اگر قرآن مجمل دارد، چرا بر کامل بودن آن تأکید شده است؟
کامل بودن قرآن به اصول و کلیات بازمیگردد؛ جزئیات بر عهدهی بیان پیامبر نهاده شده و همین، نظام کامل هدایت را میسازد.
مجمل و مبین با محکم و متشابه چه فرقی دارد؟
اجمال به روشن نبودن دلالت از آغاز بازمیگردد و با تبیین رفع میشود؛ متشابه اما احتمال چند معنا دارد و به محکم بازگردانده میشود.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.