پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
تعریف
اعجاز علمی به اشاره‌های قرآن به حقایقی گفته می‌شود که دانش بشر قرن‌ها بعد به آنها دست یافته است؛ مانند وصف گام‌های رشد جنین یا گسست آسمانها و زمین از یکدیگر. این رویکرد در سده‌ی اخیر با تلاش پژوهشگرانی چون طنطاوی جوهری و موریس بوکای رواج یافت. هرچند این چشم‌انداز دریچه‌ای تازه به شگفتی قرآن می‌گشاید، عالمان محتاط برای آن حدودی قائل‌اند تا پژوهش‌های علمی روزگار بر وحی تحمیل نشود.
نمونه‌های پرآوازه
- گام‌های رشد جنین در سوره‌ی مؤمنون
- رتق و فتق آسمانها و زمین در انبیاء
- گسترش پیوسته‌ی آسمان در ذاریات
- برزخ میان دو دریا در سوره‌ی الرحمن
حدود روش‌شناختی
- استناد به نظریههای اثبات‌شده نه فرضی
- پرهیز از حمل ابهام‌آمیز بر معنای علمی
- تفکیک اشارهی روشن از قرائت تصادفی
- پذیرش دگرگونی‌پذیری علوم تجربی
خطر افراط و تفریط
- نسبت‌دادن هر فرضیه به قرآن
- انکار اشاره‌های روشن دانشی آیات
- وابسته‌کردن اعتبار وحی به دانش روز
کارکرد در دعوت
- گشودن گفت‌وگوی دین و علم
- پاسخ به پرسش‌های جوانان اندیشمند
- نمایش ژرفای معرفتی وحی
حکمت و فلسفه
اعجاز علمی در ترازوی درست، میان ایمان و دانش آشتی برقرار می‌کند؛ اما در ترازوی کژ، کتاب آسمانی را گروگان نظریههای متغیر می‌سازد.
آیات قرآن در این باب
ثُمَّ خَلَقْنَا ٱلنُّطْفَةَ عَلَقَةًۭ فَخَلَقْنَا ٱلْعَلَقَةَ مُضْغَةًۭ فَخَلَقْنَا ٱلْمُضْغَةَ عِظَٰمًۭا فَكَسَوْنَا ٱلْعِظَٰمَ لَحْمًۭا ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ
سپس نطفه را بصورت علقه [= خون بسته]، و علقه را بصورت مضغه [= چیزی شبیه گوشت جویده شده]، و مضغه را بصورت استخوانهایی درآوردیم؛ و بر استخوانها گوشت پوشاندیم؛ سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم؛ پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است!
أَوَلَمْ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ كَانَتَا رَتْقًۭا فَفَتَقْنَٰهُمَا ۖ وَجَعَلْنَا مِنَ ٱلْمَآءِ كُلَّ شَىْءٍ حَىٍّ ۖ أَفَلَا يُؤْمِنُونَ
آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند، و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم؛ و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم؟! آیا ایمان نمی‌آورند؟!
وَٱلسَّمَآءَ بَنَيْنَٰهَا بِأَيْي۟دٍۢ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ
و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم، و همواره آن را وسعت می‌بخشیم!
پرسش‌های پرتکرار
آیا میتوان نظریههای اثباتنشده را به قرآن نسبت داد؟
خیر؛ تنها هنگامی که نظریهای به قطعیت رسید و تعبیر آیه نیز روشن بود، میتوان از اشارهی علمی سخن گفت.
اگر نظریهای علمی فردا رد شود، اعتبار قرآن آسیب می‌بیند؟
خیر؛ اعتبار قرآن به وحی و هدایت بودن آن بسته است و مقصود اصلی آیات با فرضیه‌های متغیر گره نخورده است.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.