پاسخ این موضوع را با زبانی ساده و در عین حال مستند بررسی می‌کنیم.
پاسخ اجمالی
زکات بر گندم و جو پس از خرمن‌کوبی، بر خرما پس از خشک شدن و بر کشمش پس از رسیده شدن، وقتی به نصاب حدود ۸۴۷ کیلوگرم برسد، واجب میشود. میزان زکات اگر زمین از باران، برف یا چشمه آبیاری شده یک‌دهم و اگر با کشیدن آب با دلو یا موتور آبیاری شده یک‌بیستم است. بنابر فتوای مشهور، این وجوب به مصرف شخصی یا تجاری بودن محصول ارتباطی ندارد.
توضیح تفصیلی
گندم، جو، خرما و کشمش در متون فقهی غلات نامیده می‌شوند و وجوب زکات بر آنها از مسلمات فقه امامیه است. نصاب هر یک سیصد صاع است که حدود ۸۴۷ کیلوگرم برآورد میشود و اگر کشاورز چند قطعه زمین هم‌جنس در یک منطقه دارد، محصول آنها با هم محاسبه میشود تا معلوم شود به نصاب رسیده است یا نه. وزن گندم و جو پس از جدا کردن سبوس، وزن خرما پس از خشک شدن و وزن کشمش پس از رسیدن کامل محاسبه میشود. اگر زمین هم از آب باران و هم از آب کشیدنی استفاده کند، ملاک بنابر فتوای مشهور شیوه غالب آبیاری است و در صورت تساوی، بنابر برخی فتاوا یک‌بیستم ملاک قرار میگیرد. افزون بر این، غلتی که برای مصرف خانواده کشاورز ذخیره میشود نیز اگر به نصاب برسد، زکات آن واجع است و مصرف شخصی، مانع وجوب زکات نمیشود.
شرایط و ارکان
- وصول محصول به نصاب سیصد صاع حدود ۸۴۷ کیلوگرم
- رسیدن محصول به مرحله تعلق زکات؛ خرمن، خشک شدن یا رسیدن
- احراز شیوه آبیاری برای تعیین یک‌دهم یا یک‌بیستم
- مالکیت محصول از زمان تعلق تا پرداخت زکات
آیات قرآن در این باب
۞ وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَنشَأَ جَنَّٰتٍۢ مَّعْرُوشَٰتٍۢ وَغَيْرَ مَعْرُوشَٰتٍۢ وَٱلنَّخْلَ وَٱلزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيْتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَٰبِهًۭا وَغَيْرَ مُتَشَٰبِهٍۢ ۚ كُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثْمَرَ وَءَاتُوا۟ حَقَّهُۥ يَوْمَ حَصَادِهِۦ ۖ وَلَا تُسْرِفُوٓا۟ ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلْمُسْرِفِينَ
اوست که باغهای معروش [= باغهایی که درختانش روی داربست‌ها قرار دارد]، و باغهای غیرمعروش [= باغهایی که نیاز به داربست ندارد] را آفرید؛ همچنین نخل و انواع زراعت را، که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نیز) درخت زیتون و انار را، که از جهتی با هم شبیه، و از جهتی تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است، در حالی که طعم میوه آنها متفاوت می‌باشد.) از میوه آن، به هنگامی که به ثمر می‌نشیند، بخورید! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازید! و اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست ندارد!
وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرْكَعُوا۟ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ
و نماز را بپا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه رکوع کنندگان رکوع کنید (و نماز را با جماعت بگزارید)!
پرسش‌های پرتکرار
آیا زکات برنج و حبوبات دیگر واجب است؟
نه؛ زکات غلات تنها به گندم، جو، خرما و کشمش تعلق میگیرد و برنج و سایر حبوبات بنابر فتوای مشهور زکات ندارد.
اگر آبیاری هم با باران و هم با پمپ انجام شود چگونه حساب کنم؟
ملاک شیوه غالب است و اگر هر دو به یک اندازه باشند، بنابر برخی فتاوا یک‌بیستم پرداخت میشود.
آیا هزینه بذر و کارگر از زکات کم میشود؟
بنابر فتوای مشهور مخارجی که پس از تعلق زکات به محصول صرف میشود، از مبلغ زکات کسر نمیشود.
امیدواریم این بررسی روشن‌کننده بوده باشد. نظرات و پرسش‌های خود را با ما در میان بگذارید.