آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
شناخت خطا، نیمی از راه اصلاح است. بسیاری از ما درباره‌ی «زکات و خمس در زمان غیبت» برداشت‌هایی داریم که پشتوانه‌ی فقهی ندارد؛ برداشت‌هایی که یا از ساده‌سازی‌های روایی‌شده آمده یا از خلط مسائل مشابه. در این نوشته رایج‌ترین این خطاها را مرور می‌کنیم و برای هر یک، نگاه درست را نشان می‌دهیم.
پاسخ درست در یک نگاه
وجوب زکات و خمس در زمان غیبت حضرت ولی‌عصر (عج) به قوت خود باقی است و هیچ‌یک از این دو واجب مالی ساقط نمی‌شود. آنچه در عصر غیبت تغییر می‌کند، شیوه مصرف برخی بخش‌هاست که بنابر فتوای مشهور نیازمند رجوع به مجتهد جامع‌الشرایط است. بنابر فتوای مشهور معاصران، زکات اموال نیز در زمان غیبت با پرداخت به فقیر مؤمن امامیه ادا می‌شود.
توضیح مسئله
در عصر حضور، امام معصوم شخصاً عهده‌دار جمع‌آوری و مصرف زکات و خمس بود و در عصر غیبت، این وظیفه به فقیه جامع‌الشرایط منتقل شده است. زکات فطره را می‌توان بی‌واسطه به فقیر مؤمن رساند و بنابر فتوای مشهور معاصران، زکات اموال نیز با پرداخت به فقیر مؤمن امامیه ادا می‌شود و نیازی به واسطه نیست. اما مصرف‌هایی از زکات مانند راه خدا که به تشخیص حاکم شرعی وابسته است، بنابر احتیاط نیازمند اجازه مجتهد است. سهم امام از خمس نیز در عصر غیبت در اختیار مجتهد جامع‌الشرایط قرار می‌گیرد و او آن را در مصالح اسلام و جامعه مؤمنان مصرف می‌کند؛ هزینه کردن آن در امور شخصی بدون اجازه جایز نیست. ترک این واجبات مالی با این استدلال که امام در دسترس نیست، پذیرفته نیست و مؤمنان در هر عصری مسئول ادای حقوق مالی شرعی خود هستند.
شرایط اصلی
- رجوع به مجتهد جامع‌الشرایط در موارد نیازمند اذن مانند سهم امام
- پرداخت زکات به فقیر مؤمن امامیه بنابر فتوای مشهور
- رساندن خمس پیش از تصرف در آن به مصرف یا مجتهد
- تفکیک دقیق دو سهم خمس در زمان غیبت
اشتباهات رایج
- ترک کردن خمس و زکات به بهانه غیبت امام
- مصرف سهم امام در امور شخصی بدون اجازه مجتهد
- پرداخت زکات به کسی که فقیر مؤمن امامیه نیست بنابر فتوای مشهور
- تصور ساقط شدن واجبات مالی با گذشت زمان و انباشت سالها
چگونه از این خطاها دوری کنیم؟
پیش از هر اقدام، مسئله را از منبع معتبر بپرسید و پاسخ اجمالی را با توضیح تفصیلی مقایسه کنید. همیشه شرایط و مصادیق را بشمارید؛ بسیاری از خطاها از نادیده‌گرفتن «شرط» در مسئله‌آغاز می‌شود. اگر در موضع تردید بودید، احتیاط و پرسش از عالم، راه امن‌تر است.
آیات قرآن در این باب
۞ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَىْءٍۢ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمْ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا يَوْمَ ٱلْفُرْقَانِ يَوْمَ ٱلْتَقَى ٱلْجَمْعَانِ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ
بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای ذی‌القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل، روز درگیری دو گروه (باایمان و بی‌ایمان) [= روز جنگ بدر] نازل کردیم، ایمان آورده‌اید؛ و خداوند بر هر چیزی تواناست!
۞ إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلْفُقَرَآءِ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱلْعَٰمِلِينَ عَلَيْهَا وَٱلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِى ٱلرِّقَابِ وَٱلْغَٰرِمِينَ وَفِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ
زکاتها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای (جمع آوری) آن زحمت می‌کشند، و کسانی که برای جلب محبّتشان اقدام می‌شود، و برای (آزادی) بردگان، و (ادای دین) بدهکاران، و در راه (تقویت آیین) خدا، و واماندگان در راه؛ این، یک فریضه (مهم) الهی است؛ و خداوند دانا و حکیم است!
پرسش‌های پرتکرار
آیا در زمان غیبت زکات را می‌توان مستقیم به فقیر داد؟
بله؛ بنابر فتوای مشهور معاصران، زکات فطره و زکات اموال با پرداخت به فقیر مؤمن امامیه ادا می‌شود.
پرداخت خمس به نماینده مرجع تقلید کافی است؟
بله؛ رسیدن خمس به نماینده معتبر مجتهد، رسیدن به خود او حکم دارد و بهتر است رسید نیز دریافت کنید.
اگر کسی سالها خمس نداده باشد چه وظیفهای دارد؟
باید مازاد درآمد سالهای گذشته را محاسبه و خمس آن را بپردازد؛ اهمال در این واجب، آن را ساقط نمیکند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.