آنچه در ادامه می‌خوانید حاصل گردآوری از منابع معتبر اسلامی است.
تعریف
ذکر خدا یعنی به یاد خداوند بودن؛ با زبان، با قلب و در عمل. ذکر تنها تکرار الفاظ نیست، بلکه حالتی پیوسته است که جان را از غفلت بیدار میکند، دل را آرام می‌سازد و زندگی را در حضور او سامان می‌دهد.
معناشناسی
- ذکر در لغت به معنای یادآوری و بر زبان آوردن است و نقطه‌ی مقابل آن نسیان و غفلت است.
- عالمان ذکر را سه‌گونه دانسته‌اند: ذکر زبانی، ذکر قلبی و ذکر عملی؛ یعنی زندگی کردن در حضور خدا.
- ذکر فراگیر، حالتی است که انسان حتی در کار و معاش، دل از یاد معبود خالی نمی‌دارد.
کاربرد در قرآن
- قرآن آرامش دلها را تنها در ذکر خدا می‌داند: «ألا بذکر الله تطمئن القلوب».
- میثاقی دوطرفه میان بنده و پروردگار برقرار است: «فاذکرونی أذکرکم»؛ مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم.
- قرآن مؤمنان را به ذکر بسیار فراخوانده و اعراض از ذکر را سرچشمه‌ی معیشت تنگ و تاریک دانسته است.
- باقیات صالحات در روایات به ذکرهایی چون تسبیح و حمد و تکبیر تفسیر شده‌اند؛ آنها ماندگارند و بهره‌شان به پایان نمی‌رسد.
پیام عملی
- آغاز و پایان روز و پس از هر نماز را با ذکرهای کوتاه پیوسته گره بزنیم؛ مداومت بر بسیار کردن مقدم است.
- ذکر زبان را با حضور قلب همراه کنیم؛ اندکی ذکر با حضور، بهتر از بسیار ذکر با غفلت است.
- تلاوت قرآن نیز از برترین صور ذکر خداست؛ هر آیه، بانگی است که دل را از خواب غفلت بیدار میکند.
حکمت و فلسفه
دل بی‌ذکر همچون خانه‌ای مه‌گرفته است که روشنایی‌اش خاموش شده. یاد خدا چراغی است که نه باد آن را می‌خاموش کند و نه غم. در روایت آمده است که توفیق ذکر، از خودِ ذکر محبوب‌تر است؛ چه برکت‌هایی در توان گفتنِ «الله» نهفته است.
آیات قرآن در این باب
ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ ٱللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ ٱللَّهِ تَطْمَئِنُّ ٱلْقُلُوبُ
آنها کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دلهایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش می‌یابد!
فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِى وَلَا تَكْفُرُونِ
پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم! و شکر مرا گویید و (در برابر نعمتهایم) کفران نکنید!
وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةًۭ ضَنكًۭا وَنَحْشُرُهُۥ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ أَعْمَىٰ
و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت؛ و روز قیامت، او را نابینا محشور می‌کنیم!»
روایات مرتبط
مَثَلُ الَّذِي يَذْكُرُ رَبَّهُ وَالَّذِي لَا يَذْكُرُ رَبَّهُ مَثَلُ الْحَيِّ وَالْمَيِّتِ
مثل کسی که پروردگارش را یاد میکند و کسی که یاد نمی‌کند، مانند زنده و مرده است.
الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ: سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ
باقیات صالحات: سبحان الله، الحمد لله، لا اله الا الله، الله اکبر.
مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَرْضَى اللَّهُ عَنْهُ، فَلْيُكْثِرْ ذِكْرَ اللَّهِ
هرکس دوست دارد خدا از او خشنود باشد، ذکر خدا را بسیار بگوید.
پرسش‌های پرتکرار
بهترین زمان ذکر خدا کدام است؟
هر زمان؛ اما سحرگاهان، پس از نمازهای واجب و هنگام سختی، بهویژه ذکر صبح و شام، فضیلتی ویژه دارند.
ذکر چگونه بر آرامش روان اثر میگذارد؟
قرآن آرامش دلها را به ذکر خدا گره زده است؛ یاد خدا حس امنیت میآفریند و وابستگی به هر آنچه غیر از اوست را کم میکند.
ذکر فقط گفتن با زبان است؟
خیر؛ ذکر زبانی دروازه است. ذکر قلبی و زندگی عملی در چشمانداز خدا، کاملترین مرتبهی ذکرند.
اگر این نوشته برای شما مفید بود، پرسش‌های خود را از بخش «پرسش و پاسخ» سایت بپرسید؛ پاسخ با ذکر منبع ارائه می‌شود.