عدل از اصول پنجگانه‌ی دین در مذهب امامیه است. شیعه «عدل» را جدا از «توحید» به‌عنوان اصل مستقل آورده، در حالی که سنی آن را در توحید می‌آورند.
تعریف
عدل در لغت به‌معنای «برابری و سنجیده بودن» است. در صفات خدا، عدل یعنی: خداوند در همه‌ی افعالش عادل است و ظلم نمی‌کند.
دو قسم عدل
۱. عدل تشریعی
قوانینی که خدا وضع کرده (احکام دین) عادلانه است.
۲. عدل تکوینی
نظام خلقت و آفرینش بر اساس عدالت است.
ادله‌ی عدل
۱. قرآن
- «إِنَّ اللَّهَ لَا یَظْلِمُ النَّاسَ شَیْئًا» (یونس: ۴۴)
- «وَمَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ» (ق: ۲۹)
- «وَلَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا» (کهف: ۴۹)
۲. عقل
ظلم، نقص است و خدا منزه از نقص است.
۳. حکمت
خداوند حکیم است، و حکیم ظلم نمی‌کند.
قاعده‌ی لطف
خداوند بر بندگان خود لطف می‌کند — این لطف واجب است (نه برای تکمیل خدا، بلکه برای کمال بندگان).
تعریف لطف
هر کاری که به‌جای آوردن آن، بندگان به اطاعت نزدیک‌تر شوند، و در انجام آن، مکلف نباشند.
اقسام لطف
- **لطف مفصل**: پیش از فعل (مثل ارسال رسل)
- **لطف مقارن**: همراه با فعل (مثل تکوین عقل)
- **لطف فاعلی**: فعل خود خدا
- **لطف غیری**: فعل دیگری به اذن خدا
ثمره
- وجوب بعثه انبیا
- وجوب نص امام معصوم
- وجوب تزکیه و تکالیف
برای فهم بعثه انبیا به نبوت مراجعه کنید.
حسن و قبح عقلی
عقل مستقلاً برخی افعال را حسن (نکو) و برخی را قبح (زشت) می‌داند.
مثال
- راست‌گویی: حسن عقلی
- دروغ: قبح عقلی
- عدالت: حسن
- ظلم: قبح
دیدگاه مکاتب
#### امامیه و معتزله
قائل به «حسن و قبح عقلی» — عقل مستقلاً برخی افعال را نکو/زشت می‌داند.
#### اشاعره
قائل به «حسن و قبح شرعی» — یعنی خدا هرچه بکند خوب است، حتی اگر عقل ما زشت بداند.
برای تفاوت تفصیلی به مبحث کلامی در حدیث‌شناسی مراجعه کنید.
مسئله‌ی شرور
اگر خدا عادل است، چرا شر در جهان هست؟
پاسخ‌ها
#### ۱. شرها نسبی‌اند
آنچه به ما شر می‌نماید، ممکن است کلان‌تر خیر باشد.
#### ۲. شرها نتیجه‌ی اختیار انسان‌اند
ظلم مردم به مردم، نه خدا به مردم.
#### ۳. شرها آزمون و تزکیه‌اند
«عَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ» (بقره: ۲۱۶).
#### ۴. شر، عدم خیر است
شر، نیستی است — مثل تاریکی که نیستی نور است.
جبر و اختیار
نه جبر، نه تفویض — «أمر بین أمرین».
جبر (مجبره)
انسان مجبور است — دیدگاه رد شده.
تفویض (معتزله)
انسان کار خود را مستقلاً انجام می‌دهد.
امر بین الامرین (امامیه)
انسان اراده دارد، خدا قدرت می‌دهد، و فعل به‌واسطه‌ی اراده‌ی انسان صادر می‌شود.
نتیجه
ثواب و عاب کاش به‌جای انسان عادلانه است.
عدل در حسابرسی
عدل الهی، ضامن این است که حساب قیامت عادلانه است — هیچ‌کس مظلوم برزخ و قیامت نخواهد دید.
برای فهم حسابرسی به معاد و قیامت مراجعه کنید.
منابع
۱. کشف المراد، حلی، مقصد ۳
۲. شرح تجرد الاعتقاد، حلی
۳. المیزان، ج۳